pl	The Project Gutenberg eBook of Moja Pierwsza Bitwa, by Adam Mickiewicz.
en-gb	The Project Gutenberg eBook of My First Battle, by Adam Mickiewicz.

pl	MOJA PIERWSZA BITWA
en-gb	My First Battle

pl	TOWARZYSTWO WYDAWNICZE „IGNIS”.—E.
en-gb	Publishing company "IGNIS".—E.

pl	WENDE i S-ka,
en-gb	WENDE & Co., 

pl	WARSZAWA.—M.
en-gb	WARSAW.—M.

pl	NIEMIERKIEWICZ, POZNAŃ—H.
en-gb	NIEMIERKIEWICZ, POZNAŃ--H.

pl	KSIĘGARŃ KRESOWYCH, TORUŃ
en-gb	Borderland Booksellers, TORUŃ

pl	Moja pierwsza bitwa.
en-gb	My First Battle.

pl	OPOWIADANIE SIERŻANTA.
en-gb	A Sergeant's Story.

pl	Zazdroszczą Atylli, który stoczył tysiąc bitew, a w tysiącznej jeszcze czuł w sobie to, co nazywał gaudia certaminum, czyli rozkosz rzezi.
en-gb	They envy Attila, who fought a thousand battles, and in the thousandth still felt that, which he called gaudia certaminum, that is, the delight in the slaughter.

pl	Oj, był to krwawy rozpustnik ten stary hetman!
en-gb	Oh, that old general was a lecher of blood.

pl	Co się mnie tyczy, piastującego stopień sierżanta lekkiej artylerji, wyznaję, że zaprawdę zakochany byłem w wojence, ale tylko przez pierwszy tydzień mojego wojennego zawodu, i że w Atyllowej rozkoszy raz tylko jeden jedyny zasmakowałem.
en-gb	As far as I am concerned, holding the rank of light artillery sergeant, I confess, that I was truly in love with war, but only during the first week of my military career, and that only one single time I tasted Attila's delight.

pl	Z tej to przyczyny nigdy mi nie wyjdzie z pamięci mój miodowy tydzień i pierwsza bitwa.
en-gb	For this reason my honeymoon and first battle will never leave my memory.

pl	Pierwsza bitwa ma szczególniejsze podobieństwo z pierwszą miłością.
en-gb	The first battle has the most particular similarity to first love.

pl	Ileż nadziei!
en-gb	How many hopes!

pl	ile złudzeń!
en-gb	how many illusions!

pl	przed tą uroczystą akcją, która rozstrzyga o losie narodów, lada rekrut czuje się powołanym do odegrania co najmniej roli… jakiego bohatera historji lub romansu.
en-gb	before this ceremonial action, which resolves the fate of nations, any recruit feels obliged  to play at least a role… as a hero of history or a romance.

pl	Przychodzi wreszcie do rozprawy i stajesz do niej z niecierpliwością i pewnym niepokojem, doznając [3] raz trwogi śmiertelnej, to znowu szalonej wesołości; już cię strach przeszywa, już cię podnosi pycha tryumfatora.
en-gb	It finally comes to the trial and you stand before it with impatience and a certain anxiety, experiencing once mortal terror, then again a crazed joy; now fear pierces you, now the pride of the triumphant picks you up..

pl	W jednej godzinie przechodzisz przez tłumy wzruszeń, i zbierasz wspomnienia na całe życie!
en-gb	In one hour you pass through crowds of emotions, and you collect keepsakes for your whole life!

pl	lecz aby to czuć z całą mocą, trzeba mieć serce dziewicze, serce rekruckie.
en-gb	but in order to feel it in full force, you must have the heart of a virgin, the heart of a recruit.

pl	Powiedział ktoś, że każdy człowiek może skomponować dobry romans, opowiadając tylko po prostu historję swej pierwszej miłości.
en-gb	Someone said that every man can compose a good romance, telling only the simple story of his first love.

pl	To postrzeżenie zachęciło mię do opisania pierwszej bitwy, w której byłem.
en-gb	This insight encouraged me to describe the first battle, in which I was.

pl	Trzeba wiedzieć, że ta bitwa jest tylko epizodem sławnej wojny, że z niej odnieśliśmy świetne zwycięstwo, i że w swoim czasie zjednała nam podziw ludów europejskich.
en-gb	You need to know that this battle is only an episode of a famous war, that in it we achieved a great victory, and that in its time it won us the admiration of the European people.

pl	Wprawdzie dawne to czasy, bo ludy dobrze już zapomniały i o naszych klęskach i o naszych tryumfach.
en-gb	Admittedly, these are times long past, because people have well forgotten both about our defeats and about our triumphs.

pl	Mimo tego żołnierz polski nigdy nie zapomni o bitwie pod Stoczek.
en-gb	In spite of this, the Polish soldier will never forget about the Battle of Stoczek.

pl	Po rewolucji 29 listopada[*] postanowiłem wstąpić w szeregi, i rozmyślałem, czy do piechoty, czy do jazdy?
en-gb	After the revolution of the 29th of November, I decided to join the ranks, and I pondered, whether to the infantry, or to the cavalry?

pl	Ażeby zrobić stanowczy wybór, przebiegałem ulice Warszawy, przypatrując się bacznie mundurom różnych pułków.
en-gb	To make a definite choice, I ran through the streets of Warsaw, eyeing closely the uniforms of several regiments.

pl	Naprzód zatrzymałem się przed bataljonem grenadjerów, którzy maszerowali w ściśniętych szeregach, milcząco, w porządku i poważnie.
en-gb	I stopped ahead of a battalion of grenadiers, who marched in tight rows, silently, in order and seriously.

pl	Wszystko wąsacze, z szewronami na ramionach.
en-gb	Each moustachiod, with chevrons on his shoulders.

pl	Były to resztki legjonów napoleońskich.
en-gb	These were the remains of the Napoleonic legions.

pl	Kiedy przechodzili, ustępowano im [4] z uszanowaniem, i szeptano w tłumie: „To mi żołnierze!
en-gb	As they passed, they were yielded to with the utmost respect, and they were whispering in the crowd: "There are my soldiers!

pl	to nasi obrońcy!” Zazdroszczę im, pomyślałem, piękna to rzecz być grenadjerem!
en-gb	there are our defenders!" I envy them, I thought, it's a beautiful thing to be a grenadier!

pl	I zbliżyłem się do oddziału, a zająwszy miejsce obok dobosza, maszerowałem krokiem grenadjerskim, upatrując komendanta, któremu chciałem natychmiast ofiarować moje służby.
en-gb	And I approached the division, and having taken the place beside the drummer, I marched in the grenadiers' step, singling out the commander, to whom I immediately wished to offer my services.

pl	[*] 1830 r.
en-gb	1830.

pl	Wtem, na drugim końcu ulicy, ukazał mi się nowy meteor wojskowy.
en-gb	Suddenly, on the other side of the street, a new military meteor appeared to me.

pl	Był to krakus na białym koniu, w białej sukmance, w czerwonej czapeczce z białem piórkiem, który jak łabędź przerzynał czarne fale tłoczących się mieszczuchów.
en-gb	He was a krakus on a white horse, in a white sukmana, in a red cap with a white feather, which cut like a swan through black waves of crowding townsfolk.

pl	Ślicznie wywijał on koniem; pieszych witał skinieniem głowy, z kawalerzystami ściskał się za ręce, a pięknym damom, stojącym w oknach, posyłał wdzięczne pocałunki.
en-gb	He turned his horse beautifully; he welcomed pedestrians with a nod, with cavalrymen squeezed hands, and to beautiful ladies, standing in windows, sent grateful kisses.

pl	Wszystkie oczy zwróciły się ku niemu; mężczyźni klaskali, kobiety uśmiechały się w milczeniu; a piękny krakus stał się bożyszczem chwili.
en-gb	All eyes turned towards him; men clapped, women smiled in silence; and the beautiful Krakus became the god of the moment.

pl	Przyszło mi zaraz na myśl, że w mundurze krakowskim na mój wiek i wzrost będzie mi bardziej do twarzy, A tak objawiło mi się moje właściwe powołanie: Bóg mię stworzył krakusem!
en-gb	It came to my mind right away, that a Krakus' uniform at my age and height would suit me better, and so my true calling manifested itself: God had made me a Krakus!

pl	Zwróciłem się więc w stronę koszar jazdy; ale w połowie drogi wpadłem w niezmierny tłum, który mię porwał ze sobą i uniósł ku rogatkom.
en-gb	So I turned in the direction of the cavalry barracks; but halfway across the road I fell into the immeasurable crowd who captured me into itself and bore towards the tollbooths. 

pl	Lud się cisnął na spotkanie nowo nadciągających szeregów.
en-gb	The people pressed to meet the newly approaching rows.

pl	Osobliwsza figura jechała na przodzie; był to stary kapucyn w habicie i na koniu, w jednej ręce z lancą a drugą błogosławiący krzyżem [5] lud, który mu nogi całował.
en-gb	A stranger figure rode at the front; it was it is an old Capuchin in habit and on a horse, in one hand a lance and the other blessing people with a cross, who kissed his legs.

pl	Za kapucynem postępowało tysiąc strzelców z lasów augustowskich.
en-gb	Behind the Capuchin followed a thousand archers from the Augustów forests.

pl	Mieli przewieszone dubeltówki i wielkie torby borsucze z pazurami i wyszczerzonemi zębami, bielejęcemi na zielonych kurtkach.
en-gb	They had slung double-barrelled guns and badger skin bags with claws and bared teeth, whitening on green jackets.

pl	Drugi tysiąc wieśniaków, uzbrojonych w krzywe kosy i siekiery zamykał pochód.
en-gb	Another thousand villagers, armed with crooked scythes and axes, brought up the rear of the procession.

pl	Nigdy wejście najpiękniejszych pułków, nawet wejście księcia Józefa na czele zwycięskich legjonów nie wzbudziło takiego zapału, jak ten, z którym Warszawianie witali torby borsucze i łyczane łapcie.
en-gb	Never had the entrance of the most beautiful regiments, even the entrance of Prince Józef at the head of victorious legions, aroused such enthusiasm, as this, with which the people of Warsaw greeted badger skin bags and bark clogs.

pl	Nie były to już oklaski, ani uśmiechy, ale krzyki, grzmiące hura!
en-gb	Now there wasn't applause, or smiles, but shouts, thundering hurrah!

pl	i błogosławieństwa, pomieszane z głośnym płaczem.
en-gb	and blessings, mixed with loud crying.

pl	Lud bowiem dziwnym swoim instynktem umiał schwycić wzniosłą i piękną stronę obrazu.
en-gb	Because the people, surprised by their own instincts, could seize the noble and beautiful side of the image.

pl	Na widok tych kapłanów, tych rolników, którzy porzucili cele klasztorne i swoje bory, ażeby bić nieprzyjaciół ojczyzny, lud zrozumiał całą grozę niebezpieczeństwa, a oraz pojął z całą ufnością, że to jedyny środek obrony.
en-gb	At the sight of these priests, of these farmers who had left monastic cells and their forests, in order to beat the enemies of the homeland, people understood the whole horror of danger, and also comprehended with complete trust that it was the only means of defense.

pl	Wzięła mię nagła pokusa porwać natychmiast za kosę lub dubeltówkę i stanąć do szeregu z chłopami, aby z nimi podzielić tryumfalne wejście do stolicy.
en-gb	I was overcome by a sudden temptation to steal immediately behind the scythe or double-barrelled gun and to join the row with the peasants in order to share with them the triumphant entry to the capital.

pl	Ale jakże to zrobić?
en-gb	But how to do it?

pl	jak nadać sobie ruchy zuchowate i wyzywające mazowieckiego kosyniera, lub wyraz ponury i dziki strzelca z nad Niemna?
en-gb	how to fit myself in with the bold and taunting movements of Mazowian scythe-bearers, or the grim expressions and wild shooters from the Nieman?

pl	Jak wyrównać mu wzrostem i szerokością pleców?
en-gb	How to match them in the height and breadth of their backs?

pl	wśród tych olbrzymów wyglądałbym, jak królik między wilkami.
en-gb	amongst these giants I would look like a rabbit among wolves.

pl	Cóż więc pocznę ze [6] sobą?
en-gb	So what will I do with myself?

pl	Czy mam być krakusem, czy grenadjerem!
en-gb	Should I be a Krakus, or a grenadier!

pl	Niepewność ta dużo mię kosztowała.
en-gb	This uncertainty cost me dearly.

pl	Znajomy mi pułkownik spotkał się ze mną w przechodzie i klepiąc mię po ramieniu, rzekł: „Dowodzę oddziałem partyzantów; część moich ludzi wyszła już w pole, ja sam dziś wyruszam z Warszawy, potrzebuję kanonierów; może wiesz, gdzie ich znaleźć?
en-gb	A colonel of my acquaintance met me in passing, and patting me on the shoulder, said: "I am in  command of a guerrilla unit; some of my people have already left for the field, I myself am setting off today from Warsaw, I need gunners; perhaps you know where I can find them?"

pl	—Wiem o jednym, rzekłem, przybierając postawę wojskową; potrzebujesz kanoniera, oto go masz!
en-gb	—I know about one, I said, assuming a military posture; you need a gunner, here you have him!

pl	—Zgoda!
en-gb	—Agreed!

pl	rzekł pułkownik, naciągaj mundur i staw się u mnie dziś wieczór punkt o dziesiątej, czy rozumiesz?
en-gb	the colonel said, put on a uniform and be at my place this evening at ten o'clock exactly, do you understand?

pl	W taki sposób werbowano żołnierzy w czasie naszego powstania.
en-gb	Soldiers were being recruited in this manner during the uprising.

pl	Tegoż dnia o jedenastej w nocy maszerowałem umundurowany przy armatach.
en-gb	That day at eleven at night I marched in uniform by the cannons.

pl	W ciągu marszu ćwiczyliśmy się w użyciu broni, a ja tyle dokładałem pilności, że po trzech dniach mianowano mię sierżantem i pod moje rozkazy oddano armatę.
en-gb	During the march we trained ourselves in the use of weapons, and I added so much urgency, that after three days I was appointed sergeant and a cannon was placed under my orders.

pl	Zawistni utrzymywali, że stopień mój zawdzięczałem osobliwym względom pułkownika.
en-gb	The envious claimed that I had owed my rank to the colonel's peculiar considerations.

pl	Bądź co bądź sam się ździwiłem, zmieszałem i niemal zawstydziłem na tak nagły awans.
en-gb	After all, I myself was surprised, confused and almost ashamed at such a sudden promotion.

pl	Zawróciło mi się w głowie i dopiero po kilku godzinach osłupienia zacząłem uczuwać wpływ nowej mojej godności.
en-gb	My head spun and only after a few hours of  astonishment did I start to feel the influence of my new dignity.

pl	Mimowolnie przybrałem minę marsową i poważniejszą; wyciągnąwszy uroczyście prawą rękę, położyłem ją na mojej własności, na wylocie [7] armaty.
en-gb	Involuntarily I adopted a martial and more serious face; having gravely stretched my right hand, I laid it on my property, on the muzzle of the cannon.

pl	Kawał ten bronzu, myślałem sobie, będzie filarem w świątyni mojej sławy; będzie pierwszym stopniem w rycerskim zawodzie, a może i na tron mię zawiedzie!
en-gb	This large piece of bronze, I thought to myself, will be a pillar in the temple of my fame; will be the first step in my knightly profession, or perhaps even lead me to the throne!

pl	Dobrze wycelowane działo rozstrzyga nieraz los wojny.
en-gb	A well aimed cannon often settles the fate of a war.

pl	A Napoleon od czegóż zaczął, jeżeli nie od kanoniera?
en-gb	And how did Napoleon get his start, if not as a gunner?

pl	Pełen tych marzeń zakochałem się w mojej spiżowej armacie jak w pannie i odtąd zawsze byłem przy niej.
en-gb	Full of these dreams I fell in love with my bronze cannon as if with a young girl and from then on I was always beside her.

pl	Badałem jej wady i przymioty, roztrząsałem charakter i poznałem najdokładniej cały jej skład i naturę tak fizyczną jak moralną.
en-gb	I examined her defects and attributes, I debated character and got to know most precisely her entire composition and nature; physical as moral.

pl	Tak dobrze wbiła mi się w pamięć, że zrobiłbym z pamięci jej portret.
en-gb	She is so well engraved in my memory, that I could paint her portrait from memory.

pl	Dźwięk jej głosu znałem tak dobrze, żebym go mógł był rozróżnić wśród huku najżywszej kanonady, choćby pod Lipskiem, lub Ostrołęką.
en-gb	I knew sound of her voice so well that I could have recognised it amongst the roar of the liveliest cannonade, even if it were Leipzig, or Ostrołęka.

pl	Kochana moja armatko!
en-gb	My beloved cannon!

pl	cóż stało się z tobą?
en-gb	what happened to you?

pl	w czyjeś ręce popadła?
en-gb	into whose hands did you fall?

pl	Zapewne nikt cię tak nie popieści, jak ja cię pieściłem.
en-gb	Certainly nobody will caress you as I did..

pl	Ta myśl mię jedynie pociesza.
en-gb	Only that thought comforts me.

pl	Była to wprawdzie niewielka ośmiofuntówka, ale dla mnie była ogromną, bo ciężarna całą moją przyszłością.
en-gb	She was admittedly a little eight pounder, but to me she was huge, as she was pregnant with my entire future.

pl	Zresztą dobrze osadzona, łatwa do manewrowania i dziwnie celnego strzału.
en-gb	As well as well settled, simple to manoeuvre and with a strangely accurate shot.

pl	Cały dzień ledwo mi wystarczał na spełnienie obowiązków przy kochanej armatce, a i przez noc nie przestawałem myśleć o tym przedmiocie mojej miłości.
en-gb	A whole day was barely enough for me in fulfilling my duties by the beloved cannon, and at night I didn't stop thinking about the object of my love.

pl	I tak, jednej nocy śni mi się bitwa, a naprzeciw mię kogoż widzę?
en-gb	And so, one night I dreamed of battle, and who did I see opposite me?

pl	feldmarszałka Dybicza!
en-gb	Field Marshall von Diebitsch!

pl	Zaraz biorę na cel—paf!
en-gb	At once I take aim—poof!

pl	i moja kula przecina go na dwie połowy.
en-gb	and my cannon ball cuts him in two.

pl	Puszczam się, aby oderwać mu głowę i jeszcze ciepłą zanieść do naczelnego [8] wodza, księcia Radziwiłła; ale trup Dybicza tak ostro się bronił, że aż wybiłem się ze snu i w rzeczywistości, zamiast głowy moskiewskiego wodza, trzymałem głowę śpiącego obok mnie kanoniera.
en-gb	I took off, to tear off his head and carry it still warm to our Commander-in-Chief, Prince Radziwiłł; but the corpse of von Diebitsch was so heavily defended, that until I awoke completely into reality, instead of the head of the Muscovite leader, I held the head of the gunner sleeping opposite me.

pl	Innej nocy gorsza rzecz mi się zdarzyła: śniłem, że jazda moskiewska wpadła na nas niespodziewanie; mnie naprzód zabito, potem wycięto moich kanonierów, a nareszcie kirasjer moskiewski siadł na mojej armacie jak na koniu i zaczął ją zagwożdżać, spoglądając na mnie okiem pogardy.
en-gb	Another night a worse thing happened to me: I dreamed that the Muscovite cavalry fell on us unexpectedly; they killed me in advance, then cut down my gunners, and finally a Muscovite cuirassier mounted my cannon like a horse and started to plug it, looking at me with contemptuous eyes.

pl	Wtedy uczułem wszystkie męczarnie męża Lukrecji i męczarnie ojca Wirginji.
en-gb	Then I felt all the torments of the husband of Lucretia and the torments of the father of Virginia.

pl	Chociaż byłem już trupem zimnym i skostniałym, niemniej dobywałem wszystkich sił, aby dać znak życia i pasując się ze sobą, udało mi się nareszcie tak tęgo wrzasnąć, żem się i sam przebudził i zaalarmowałem cały obóz.
en-gb	Although I was already a cold and stiff corpse, nevertheless I gathered all my strength to give some sign of life and adjusting to myself, I managed at last to scream so strongly, that I both woke myself and alarmed the entire camp.

pl	Zerwawszy się na nogi, a właśnie dnieć poczynało, szukam oczyma mojej armaty i widzę z niemałą radością, że jest, że spoczywa wolna i spokojna na swej lawecie.
en-gb	Having jumped to my feet, and just as day was beginning to break, my eyes seek my cannon and I see with no little joy, that she's there, that she sits free and calm on her carriage.

pl	Otwarta jej paszcza zdawała się wciągać chłodek poranka, a lśniąca powierzchnia odbijała pierwsze promienie słońca.
en-gb	Her open jaws seemed to draw the coolness of the morning, and the gleaming surface reflected the first rays of sunshine.

pl	Położyłem się znowu na mokrej ziemi, ale tym razem przez ostrożność trzymałem ręką za sprychę, ażeby bronić mego skarbu przeciw rzeczywistej lub sennej napaści.
en-gb	I lay down again on the wet ground, but this time as a precaution I held on to a spoke.

pl	Tak przeszedł cały tydzień, mój pierwszy tydzień po zaślubieniu pięknej ośmiofuntówki: tydzień miodowy sierżanta artylerji, najszczęśliwszy tydzień w mojem życiu!
en-gb	So passed a whole week, my first week after marrying the beautiful eight pounder: the honeymoon of an artillery sergeant, the happiest week of my life!

pl	Każdą chwilę miałem zajętą, [9] w przekonaniu, że już osiągnąłem cel mego bytu na świecie; dusza moja przeszła całkiem w ukochaną armatkę.
en-gb	I kept busy every moment, in the belief that I had already achieved the purpose of my existence in world; my soul went completely into the beloved cannon.

pl	Tymczasem zbliżaliśmy się coraz do brzegów Wisły; lody puściły już w wielu miejscach i widać było tu i owdzie występującą wodę.
en-gb	Meanwhile we drew closer and closer to the banks of the Vistula; ice was already giving way in many places and  here and there you could see water appearing.

pl	Pułkownik nasz, z tyką w ręku, pierwszy się puścił na lód, brodząc w wodzie po kolana, potem rozkazał nam iść za sobą.
en-gb	Our colonel, with a long pole in his hand, was first to go through the ice, wading in the water up to his knees, then he ordered us to follow him.

pl	Iść za nim i to z naszemi armatami po tak słabym lodzie?
en-gb	Follow him with our cannons over such weak ice?

pl	Na ten rozkaz zbladłem jak śmierć, cała bowiem nasza przyszłość wojenna mogła utonąć.
en-gb	At this order I went pale as death, because our entire military future could drown.

pl	Nakoniec przeszliśmy szczęśliwie i na drugim brzegu stanęliśmy z okrzykiem: Niech żyje Polska!
en-gb	In the end we passed happily and we stopped on the opposite bank with the shout: Long live Poland!

pl	Tego samego wieczora nastąpiło połączenie się z korpusikiem, przodem wysłanym z Warszawy.
en-gb	That same evening saw the joining of the corps, with the front sent from Warsaw.

pl	Oczekiwał on nas niecierpliwie; młodzi bowiem żołnierze wysokie mają wyobrażenie o potędze artylerji, a bardzo ich niepokoiło, że w przededniu spodziewanej bitwy nie mieli dział.
en-gb	They awaited us impatiently; because young soldiers have an elevated opinion of the power of artillery, and it worried them very much that on the eve of the expected battle they had no cannons.

pl	Posłyszawszy turkot kół armatnich, cały obóz nieposiadał się z radości: „nasza artylerja nadciąga!
en-gb	Having heard the rattle of cannon wheels, the whole camp lost possession of itself in joy: "our artillery approaches!

pl	Niech żyje artylerja!” wołano ze wszystkich stron i bieżono na naszę spotkanie i postawiono nas w środku obozu.
en-gb	Long live the artillery!" they called from all sides and ran to meet us, and placed us in the centre of the camp.

pl	My także z zapałem powitaliśmy naszych towarzyszy.
en-gb	We also enthusiastically greeted our comrades.

pl	Dotąd odbywając marsze w osamotnieniu, teraz znaleźliśmy się w tłumie dzielnych żołnierzy, których liczba wydawała się znaczną na oko.
en-gb	Until then marching in loneliness, now we were in a crowd of brave soldiers, whose number gave itself significance to the eye.

pl	To podniosło naszą ufność.
en-gb	That raised our confidence.

pl	Wszystkiego jednak [10] nie było więcej, jak dwanaście szwadronów, zajmujących szeroką przestrzeń.
en-gb	Only altogether there weren't more than twelve squadrons, filling a wide area.

pl	Dumnie spoglądaliśmy na las zatkniętych lanc, których nowe chorągiewki iskrzyły się barwami, nieznającemi jeszcze krwi i kurzu.
en-gb	Proudly we looked at a forest of stuck lances, on which new flags sparkled with colours, still not knowing blood or dust.

pl	Po wesołej i hucznej wieczerzy pokładliśmy się spać, kołysani dźwiękiem muzyki wojskowej i śpiewem mazurka.
en-gb	After a cheerful and grand supper we lay down to sleep, swung with the sound of military music and the singing of the mazurka.

pl	O świcie, kiedy korpusik nasz wchodził do wsi, doleciały nas pomieszane krzyki.
en-gb	At dawn, when our corps entered the village, mixed shouts reached us.

pl	Zatrzymujemy się; wysłano na zwiady i okazało się, że to okrzyki zwycięstwa!
en-gb	We pulled in; they sent for reconnaissance and it turned out that these were shouts of victory!

pl	Pierwszy to tryumf!
en-gb	The first triumph!

pl	Trzeba było widzieć, jak cieszyliśmy się nimi.
en-gb	You should have seen, how pleased we were with them.

pl	Kozacy ci, brodacze, rozbrojeni, szli piechotą ze spuszczonemi głowami i kwaśną miną.
en-gb	These Cossacks, bearded, disarmed, walked with heads lowered and with sour expressions.

pl	W Miarę, jak przechodzili koło nas, nasi młodzi żołnierze przedrwiwali z nich, klęli lub grozili.
en-gb	As they went by us, our young soldiers jeered at them, cursed or threatened.

pl	I mnie chętka brała robić to samo, ale obowiązek, przywiązany do stopnia, nie pozwalał na to, więc surowo ich gromiąc, rzekłem: „Polacy!
en-gb	And I had a desire to do the same, but the duty attached to the rank didn't permit it, so severely reprimanding them, I said: "Poles!

pl	szanujcie nieszczęście!
en-gb	respect misfortune!

pl	Wątpliwy bywa los wojny!
en-gb	The fate of war is often doubtful!

pl	Śmierć naszym wrogom!
en-gb	Death to our enemies!

pl	litość nad zwyciężonymi!
en-gb	Mercy to the conquered!

pl	Niech żyje Polska!”
en-gb	Long live Poland! "

pl	Żołnierze uspokoili się, spierunowani wspaniałością mych uczuć i sentencjonalną wymową.
en-gb	The soldiers calmed down, taken aback by the nobility of my emotions and sententious eloquence.

pl	Od niejakiego czasu zwrócił moją uwagę jeden stary kanonier, jadący obok mnie, który ciągle się wspinał na strzemionach, zadzierał głowę, szyję wyciągał ponad ramiona swoich towarzyszy.
en-gb	For some time my attention turned to one old gunner, riding beside me, who constantly climbed in his stirrups, lifted his head, neck craned over the shoulders of his comrades.

pl	—Za czem tak patrzysz, Mateuszu?
en-gb	"What are you looking at, Mateusz?"

pl	—To te bestje, panie sierżancie, niech ich tam kaci porwą… I wskazał palcem na wzgórza, [11] będące przed nami.
en-gb	"At those beasts, sergeant, may the hangman take them"… and pointed his finger at hills, which were ahead of us.

pl	Ujrzałem wtenczas, jak się coś czerniło na szczycie wzgórza.
en-gb	I saw then, how something was blackening the hilltop.

pl	Byłyż to krzaki, czy kaszkiety moskiewskiej piechoty?
en-gb	Where they bushes, or the caps of the Muscovite infantry?

pl	Nie miałem czasu przypatrywać się dłużej, albowiem nadbiegli adjutanci, wołając z całej siły: „Artylerja naprzód!
en-gb	I didn't have time to look longer, because the officers came running, calling with all their might: "Forward artillery!

pl	stawać na pozycji!” Ruszyliśmy, co koń wyskoczył.
en-gb	stand in position!" We moved, every horse jumping.

pl	Padł strzał armatni i kula, zabiwszy nam konia, osypała nas ziemią i poleciała dalej, rykoszując.
en-gb	A cannon shot and the ball, having killed one of our horses, rained earth on us and flew onwards, ricocheting.

pl	Zajęliśmy pagórek, wprost naprzeciw nieprzyjaciela, który podwoił ogień.
en-gb	We occupied the hill, directly opposite the enemy, who doubled fire.

pl	Szeroka płaszczyzna, obwiedziona krzakami i borem, roztaczała się przed nami.
en-gb	A wide plain, surrounded by bushes and forest, stretched before us.

pl	W środku niej, na wzgórzu, zatoczyli Moskale baterje dwunastu dział ciężkiego wagomiaru, które nas osypywały kulami i granatami.
en-gb	In the centre of it, on the hill, rolled a Muscovite battery of twelve heavy gauge cannons who powdered us with cannon balls and grenades.

pl	Za baterją widać było gęste szeregi jazdy, stojącej nieruchomie.
en-gb	Behind the battery you could see thick ranks of cavalry, standing motionless.

pl	Nasza jazda podobnież stała spokojnie, zostawiając czas działaniu artylerji.
en-gb	Our cavalry similarly stood calmly, leaving time for the operations of the artillery.

pl	Zauważyłem, iż żołnierze różnej broni zachowują podczas bitwy postawę i wyraz twarzy właciwy sobie.
en-gb	I noticed that soldiers of different weapons throughout the battle preserved the stance and the facial expression characteristic of themselves.

pl	I tak artylerzystą nie ma ani kawaleryjskiej rzutności, ani niecierpliwości piechura, lecz baczny na komendę, szybki i dokładny w każdem poruszeniu, zdaje się zachowywać zimną krew, chociaż oczy jego dymem gryzione, krwią zaszłe, brwi zmarszczone, twarz blada, usta ściśnięte, mowa krótka i twarda wyrażają zażartą wściekłość, tłumioną i koncentrowaną.
en-gb	And as the artilleryman has neither the cavalry's extravagance, nor the infantry's impatience, but attentive to command, fast and accurate amid all the commotion, appearing calm, though his eyes burned with the smoke, bloodshot, eyebrows furrowed, face pale, mouth clenched, speech short and hard, expressing fierce, suppressed and concentrated fury.

pl	Śród tego ognia, mimo, że śmierć zmiatały głowy, nie przestano robić żarcików; każdym razem [12] co kula rykoszowała, młodzi żołnierze nie omieszkali rozmawiać z nią i dawać jej rady.
en-gb	In the middle of this fire, even though death swept past their heads, they didn't stop making jokes; every time each cannon ball ricocheted, the young soldiers made a point of talking to it, and to give it advice.

pl	Rykoszująca kula może być widzianą z daleka, jak skacze po polu, więc jeżeli szła na bok, na lewo, wołano na nią: „Gdzie lecisz, ślepa!
en-gb	A ricocheting cannon ball can be seen from afar, as it jumps across the field, so if it was going to one side, to the left, they were calling to it: "Where are you going, blind man!

pl	bierz się na prawo!” a jeżeli szła prosto, zachęcano ją: „dobrze, dobrze!” i tak rozmawiano z nią dopóki nie wpadła w sam środek linji nieprzyjacielskiej i dopiero dawano jej brawo.
en-gb	get to the right!" and if it was going straight, they encouraged it: "good, good!" and so they spoke to it until it fell  right in the middle of the enemy line and then they were applauding it.

pl	Już nie wiem, ile godzin trwała ta kanonada.
en-gb	I don't know now, how many hours that cannonade lasted.

pl	Chociaż gorączkowo mijaliśmy się przy działach, jednakowoż zabawka ta trwała za długo, aby nie pragnąć nadejścia nocy.
en-gb	Although we passed each other feverishly beside the cannon, in the same way this play lasted too long, to not wish for nightfall.

pl	Artylerja rosyjska miała nad nami widocznie przewagę, tak co do liczby, jak i wagomiaru dział.
en-gb	The Russian artillery had an obvious advantage over us, both in numbers, and in cannon gauge.

pl	Ubito nam już kilku ludzi, wielu było ranionych, a wszyscy lubo nadzwyczaj zmęczeni, jednakowoż nie upadali na duchu i nikt ani myślał o odwrocie.
en-gb	They had already hit a few of our people, many were wounded, but everyone, although extremely tired, equally didn't sink in spirits and nobody even thought about retreat.

pl	Naraz od lewej strony okropnie ryknęły działa.
en-gb	Suddenly from the left cannons roared horribly.

pl	Moskale właśnie tam postawili nową baterję, którą nas ostrzeliwali z boku.
en-gb	The Muscovites had placed a new battery right there, which fired at us from the side.

pl	Zwróciliśmy dwie nasze armatki przeciw tej nowej zaczepce, z którą trzeba było pogadać; lecz położenie nasze stawało się coraz przykrzejsze, bo sześcioma polowemi armatkami odpowiadać na dwadzieścia dział ciężkiego wagomiaru, to nieprzelewki!
en-gb	We turned two of our cannons against this new threat, with whom we needed to chat; but our position was becoming more and more unpleasant, because six field cannons to answer twenty heavy gauge cannons is no small matter!

pl	Nasi żołnierze na widok tej nierówności sił zdawali się być pomieszani.
en-gb	Our soldiers, at the sight of this imbalance of power, seemed to be stirred.

pl	Już ruchy ich słabły, już wystrzały nasze rzadziej się odbywały, a nawet dykteryjki i żarciki całkiem ustały.
en-gb	Now their movements weakened, now our shots happened less frequently, and what's more the anecdotes and jokes ceased completely.

pl	Zdaje się, że nasz dowódzca czekał na to, aż [13] Moskale rozdzielą swe siły, aby korzystać z tego momentu i uderzyć na nich; tak przynajmniej przypuszczam, aczkolwiek nie kuszą się rozprawiać o planie bitwy.
en-gb	It seems that our commander was waiting until the Muscovites separated their forces, in order to profit from that moment and strike them; I suppose, although they aren't tempting themselves to debate the battle plan. 

pl	Tyle wiem, że w najkrytyczniejszej chwili usłyszeliśmy od lewej strony tentent konnicy, pędzącej galopem i w kilka minut potem owa druga baterja zamilkła, gdyż była zdobytą.
en-gb	I only know that at the most critical moment we heard from the left a horse's hoofbeat, rushing at a gallop and a few minutes later that second battery went silent, when it was conquered.

pl	Nasz dowódzca zawrócił się i poskoczył ku głównej sile naszych szwadronów, wołając: „Naprzód kłusem!
en-gb	Our commander turned around and dashed to the main strength of our troops, calling: "Forward at a trot!

pl	naprzód wiara!” I cała nasza jazda, uszykowana w dwa szeregi, posunęła się, mijając naszą baterję.
en-gb	everyone forward!” And our entire cavalry, drawn up in two rows, moved out, passing our battery.

pl	„Idą do szarży!” wołali nasi kanonierzy i zaraz zaprzestaliśmy strzelać.
en-gb	"They're going to charge!" cried our gunners and at once we ceased firing.

pl	Jakiż to widok?
en-gb	How did it look?

pl	Młode ułany z zapalonym wzrokiem, rozognioną twarzą, rwali się niecierpliwie naprzód, ale radzi nieradzi musieli słuchać surowych rozkazów dowódzcy, który ciągle powtarzał: „Kłusem!
en-gb	The young lancers with eager gaze, fevered face, burst impatiently forward, but advised or unadvised they still needed to obey the strict orders of the commander, who still repeated: "Trot!

pl	naprzód!
en-gb	forward!

pl	kłusem!” Widać było z ruchu chorągiewek, jak gorączkowo drgały ręce żołnierzy.
en-gb	trot!" You could see from the movement of the flags, how feverishly the soldiers' hands were twitching.

pl	Nakoniec ozwały się trąby, zniżały się chorągiewki i już kopnięto się na nieprzyjaciela.
en-gb	In the end the trumpets sounded, flags descended and now they kicked themselves off towards the enemy.

pl	„Naprzód!
en-gb	"Forward!

pl	galopem!
en-gb	Gallop!

pl	naprzód wiara!”
en-gb	everyone forward!"

pl	Pognali!—Myśmy zostali przy naszych armatach, nic nie robiąc, a nawet nic nie myśląc.
en-gb	They took off— we stayed by our cannons, doing nothing, and even thinking nothing.

pl	Artylerja niedawno tak ruchliwa i hałaśliwa, zdawała się jak skamieniała.
en-gb	The artillery recently so busy and noisy, now seemed to be petrified.

pl	Dusze nasze uleciały daleko i usiadły na ostrzach grotów ułańskich.
en-gb	Our souls flew far and rested on the tips of the lances.

pl	Oto już blizko są Moskali!
en-gb	Now the Muscovites are close!

pl	Już moskiewskie szeregi rozwijają się, aby ich przyjąć.
en-gb	Already the Muscovite ranks are deploying, in order to receive them.

pl	Kanonierzy powyłazili na lawety, na jaszyczki i patrzą w przestrzeń, podani naprzód z gębą otwartą; a była taka [14] cisza, że usłyszałbyś lot muchy.
en-gb	The gunners climbed on the gun carriages, on the ammunition carts and stare into space, looking ahead with gaping mouths; it was so quiet that you could hear the flight of a fly.

pl	Każdy z nas czuł, że od tego starcia się zawisł nasz los, los naszego wojska, może i Ojczyzny!
en-gb	Each of us felt, that on this clash hung our fate, the fate of our army, perhaps even our homeland!

pl	Była to chwila oczekiwania i strasznej niepewności, szczęściem trwała kilka tylko minut.
en-gb	It was a moment of expectation and terrible uncertainty, luckily lasting only a few minutes.

pl	Nasze ułany starli się z Moskalami na wyżynie, obie linje starły się ze sobą i pomieszały.
en-gb	Our cavalry clashed with the Muscovites on the high ground, both lines clashed with each other and mixed.

pl	W całej tej masie zawrzało i cała masa znikła jak tuman kurzawy, pędzonej wiatrem.
en-gb	In the whole of this mass it boiled and the whole mass disappeared, like a dust cloud driven by the wind.

pl	Nie wiem kto taki, ale ktoś między nami krzyknął na całe gardło—okrzyk ten przerwał grobową ciszę, ogłaszał bowiem zwycięstwo, wszakże nikt mu nie wtórował.
en-gb	I don't know who, but someone among us shouted at the top of his lungs—that shout broke the deathly silence, because he proclaimed victory, however nobody accompanied him.

pl	My bowiem, młodzi żołnierze, jeszcześmy nie rozumieli, ani odgadywali skutku tej bitwy, a przytem lękaliśmy się oddawać przedwczesnej radości.
en-gb	Because we, young soldiers, still we weren't understanding, nor guessing the outcome of this battle, but besides that we feared to yield to premature joy.

pl	Poczekajmy!
en-gb	Wait!

pl	ten i ów mówił—dotąd niema nic pewnego; nic nie widać, wszyscy gdzieś się podzieli!
en-gb	someone or other said—as yet there's nothing certain; nothing to be seen, everyone seems to have disappeared!

pl	Nareszcie część tej masy, którą widzieliśmy, jak zginęła nam z oczu, zaczęła ku nam się zbliżać.
en-gb	Finally, the part of the mass that we could see, as it vanished from our sight, started to come towards us.

pl	Po kolorach poznaliśmy naszych ułanów a i po okrzyku wojennym: Jeszcze Polska nie zginęła.
en-gb	By their colours we recognised our lancers and by the war cry: Poland Is Not Yet Lost.

pl	Już nie ma co wątpić, zwycięstwo przy nas!
en-gb	Now there's no doubt, victory is ours!

pl	Zbliżająca się masa przedstawiała osobliwy widok.
en-gb	The approaching mass presented a peculiar spectacle.

pl	Widać w niej było mnóstwo pieszych żołnierzy rozmaitej broni, przytem furgony, jaszczyki, działa… Byli to jeńcy moskiewscy, zabrani z artylerją i całym taborem.
en-gb	In it you could see a lot of foot soldiers with diverse weapons, in addition wagons, ammunition carts, artillery pieces… There were Muscovite prisoners, captured with the artillery and the whole encampment.

pl	Nie potrafiłbym opisać naszej radości, tej szalonej radości!
en-gb	I wouldn't be able to describe our joy, this frantic joy!

pl	Jakto!
en-gb	How can it be!

pl	cała ich artylerja!
en-gb	their whole artillery!

pl	ta potężna [15] artylerja w naszym ręku.
en-gb	this mighty artillery in our hands.

pl	Rzuciliśmy się obces na te puszki, ściskając je, pieszcząc się nimi, a ja sam na chwilę zapomniałem o mojej kochance, ośmiofuntówce.
en-gb	We rushed headlong upon these cans, pressing them, caressing them, and I myself for a moment forgot about my love, the eight-pounder.

pl	Piękneż to były te rosyjskie armaty, takie ogromne, nowe, doskonale umontowane i opatrzone we wszystko.
en-gb	Beautiful they were, these Russian cannons, so huge, new, well mounted and stocked with everything.

pl	—Patrzno, panie sierżancie—wołał kanonjer Mateusz—patrz, jakie czerwone, jakie błyszczące armaty mają te przeklęte Moskale.
en-gb	—Look, sergeant—the gunner Mateusz called out—look at what red, shining cannons these cursed Muscovites have!

pl	Zacząłem rozkoszną ręką głaskać wypolerowaną powierzchnię spiżową, a wszyscy powtarzali chórem: „Ależ to się świecą te moskiewskie puszki!
en-gb	I started with a delicate hand to stroke the polished bronze surface, and everyone repeated in chorus: "Oh, but how these muscovite cans do shine!"

pl	„a jaki kaliber!” zauważył jeden kanonier, „to mi to kaliber!
en-gb	"and what a calibre" noticed one gunner, "that's the calibre for me!"

pl	to nie żadna pukawka!”
en-gb	"that's no peashooter!"

pl	Zacząłem mierzyć wylot granatnika, a żołnierze powtarzali: „to nie żarty taka paszcza!”
en-gb	I started measuring the muzzle of the cannon, and the soldiers repeated: "those jaws are no joke!"

pl	Potem, kiedyśmy zaczęli oglądać uprząż, znowu chórem wołano: „Ależ to tęgi rzemień mają te przeklęte Moskale!”
en-gb	Then, when we started examining the harness, then again they called as a choir: "Oh, what sturdy straps those cursed Muscovites have!"

pl	Nie zgadnie nikt przecież, co nam sprawiło największą radość; oto ni mniej ni więcej, tylko zwykły owies, zabrany łupem.
en-gb	Nobody will guess in the end, what caused us the greatest joy; it was none other than ordinary oats, taken as spoils.

pl	Nasza jazda nie miała już furażu, a Moskale mieli go poddostatkiem; ich furgony, jaszczyki, lawety nawet pełne były owsa.
en-gb	Our cavalry didn't have any more fodder, but the Muscovites had it in ample amounts; their wagons, caissons, gun carriages even, were full of oats.

pl	Żołnierze rzucili się nań łapczywie, napełniając nim worki, ładownice, kieszenie i powiadając, że nigdy jeszcze nie widzieli tak pięknego owsa.
en-gb	Soldiers rushed on them hungrily, filling sacks with them, cartridge cases, pockets, and saying that they had  never seen such beautiful oats.

pl	Nadjechał wódz i na jego widok zagrzmiał [16] okrzyk zapału i uwielbienia.
en-gb	The leader rode up and at the sight of him a shout of enthusiasm and worship thundered.

pl	Snać bardzo był zmęczony, bo choć dzień chłodny, pot spływał z niego kroplami.
en-gb	Perhaps he was very tired, because despite a cool day, sweat flowed from him in drops.

pl	Otoczyliśmy go gęstym tłumem.
en-gb	We surrounded him in a dense crowd.

pl	Śród ogólnego poruszenia i wybuchów radości, on jeden był spokojny i milczący, choć widocznie wzruszony.
en-gb	Amid the general commotion and bursts of joy, he alone was calm and silent, though visibly moved.

pl	—„Dzieci moje—rzekł do nas—przyrzekłem poprowadzić was na nieprzyjaciela; wy przyrzekliście pobić go—a tak i ja i wy dotrzymaliśmy słowa.”
en-gb	"My children", he said to us, "I promised to lead you to the enemy; you promised to beat him—and so both you and I have kept our words.”

pl	Taki był koniec pamiętnego dnia pod Stoczek.
en-gb	Such was our memorable day at Stoczek.

pl	Z zapadającą nocą zaczęły się opowiadania przy obozowych ogniskach, Słuchaczów nie było, wszyscy bowiem mówili; wszyscy dzielnie się spisali w bitwie, wszyscy mieli dowcip—bo wszyscy byli szczęśliwi.
en-gb	With night falling stories began by the camp's bonfires, there were no listeners, because everyone spoke; everyone bravely acquitted themselves in battle, everyone had jokes—because everyone was happy.

pl	Jeżeli przyjdzie na mnie ta błogosławiona godzina, że jeszcze będę mógł walczyć w obronie ojczyzny, widzieć armję moskiewską w popłochu, odszukać moją ukochaną ośmiofuntówkę i miotać z niej kule na złociste dachy stolicy carskiej, natenczas nazwę się szczęśliwym; a jednak nawet wówczas nie potrafiłbym czuć tego, czegom doświadczał w pierwszej bitwie, w bitwie pamiętnej pod Stoczek.
en-gb	If that blessed hour comes to me, that I can again fight for my country, to see the Muscovite army in panic, to seek out my beloved eight pounder and to hurl cannon balls from it at golden roofs of the Tsarist capital city, then I will call myself happy; but even then I wouldn't be able to feel that, which I experienced in the first battle, in the memorable Battle of Stoczek.