The Project Gutenberg EBook of Ang Singsing nang Dalagang Marmol
by Isabelo de los Reyes

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Ang Singsing nang Dalagang Marmol

Author: Isabelo de los Reyes

Release Date: February 21, 2005 [EBook #15129]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG SINGSING NANG DALAGANG MARMOL ***




Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
University of Michigan.





[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g. Mistakes in the original published work have been
retained in this edition.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit. Hinayaang manatili sa edisyong ito ang mga
pagakakamali sa orihinal na pagkakalimbag.]


=Kath ni ISABELO DE LOS REYES=

=ANG SINGSING=

NANG

DALAGANG MARMOL

[Larawan: Isang binibini]

 SI


LIWAYWAY NG BALIWAG
MGA NANGYARI SA PAGHIHIMAGSIK
Ipinagbibili ng 20 cts. sa daang P. Rada, 467, Tundo.


[Patalastas: La Concepcion; Sanglaan ni Fausto O. Raimundo]


ANG SINGSING

NANG

DALAGANG MARMOL

Man~ga nangyari sa Paghihimagsik


SINULAT MUNA SA WIKANG TAGALOG N~G KAGALANGGALANG
NA ISABELO DE LOS REYES SA PAHAYAGNG Ang Kapatid ng
Bayan, BAGO ISINALIN NIY SA WIKANG KASTILA
SA PINAKA FOLLETIN NANG El Grito del Pueblo
NOONG TANG 1905. SAPAGK'T NAWAL
ANG UNANG ORIGINAL,
AY MULING SINALIN
SA WIKANG TAGALOG


NI

CARLOS B. RAIMUNDO

MANILA 1912

TIP SANTOS Y BERNAL
Ave. Rizal 414 Sta. Cruz

[Larawan: Hon. Isabelo De Los Reyes]


SA KAY LIWAYWAY N~G BALIWAG.

_Magandng Binibini_:

Sa bilang n~g phayagng tagalog _Ang Kapatid n~g Bayan_ na nauukol sa
ik 14 n~g Septiembre n~g 1905, nbasa ko ang isng lathal na ganit
ang sinasabi:

"Nagng dahil n~g mapupusok na paghahak ang mainam na kath, (novela)
na sa pamamagitan n~g lagd n~g isng kilalng mnunulat ay aming
inihahayg, at ipinalalagy n~g; ilng _tiktik_ na ang _Dalagang
Marmol_ ay nannagisag sa _kapalaran n~g Filipinas_, na bagama't
ngayo'y tila tumatalikd sa kaaw-aw nating bayan, n~guni't sa waks
ay gaganapin din ang kanyng pakiki-isng dibdib kay Pus (tong may
malakng kabuluhn sa kath) na alinsunod sa m~ga _tiktik_ ay
nannagisag naman sa kahulugn n~g Diw  n~g Mith n~g bayang
tagalog.

"May balit kaming sinalin na raw sa wikng ingles."

"N~guni, sinasabi naman n~g m~ga tag Bulakn na ang _Dalagang Mrmol_
ay walng ib kund si binibining _Liwayway_ na tag Baliwag, pagk't
ang kanyng m~ga kagandahang iginuhit ay siy lamang tumtugn sa m~ga
pagkakakilanln sa katauhan n~g nsabing binibini.

"Talagng tnay ngng nakahahang ang kagandahan n~g dalagang
_Liwayway_, n~guni't d namin nababatid kung sy n~g ang tintukoy
n~g nasabing mnunulat, at ang amin lamang masasabi ay yumaon na it
sa Espaa. Sa kany sana tayo makapagtanng."

At sa _El Grito del Pueblo_ n~g ika 20 n~g sinabing buwn ay
napalathal naman, na dalawng piling Gur sa pagtugtog ay nagsikath
n~g isng "Tanda de Vals" na kuha sa gun-gun n~g kanilng pagkabasa
sa kathng nsabi at ya'y sadyng sa iny nil ipinatungkl.

Ang m~ga balitng it'y nakagul n~g aking isipan kay ak humanap
tuly at nakakita namn sa m~ga natitipon n~g nsabing Pahayagn n~g
isng aklt, na tnay n~g't matatawag na m~ga nangyari sa
Paghihimaksk natin n~g 1899 ang linlamn, n~guni't kun ttarukn ay
makikitang kahal ang isng maliming pagaaral sa mahalag at tan~ging
ugali n~g ating m~ga kawiliwiling babai; kahit ang any  ayos sa
malay pa'y naghihimatng gaw n~g isng dakilng mnunulat na may
lubs kinabatirn sa ating m~ga kasaysayan.

Ilinalahad n~g kath, na bagamn parang _mrml  hielo_ ang babaing
tagalog dal n~g malaking kahirapan kun ligawan, dapw't kung umibig
ay may kya namng magtis sa laht n~g hirap.

Akin n~gang tinagalog, at yamang ikw p ang itinutur n~g inyng m~ga
kababayan na parang _Dalagang Mrmol_, sa gay'y wal n~g ib pang
marapat paghandugn nitng aking pinagpagaln kund kay, bagamn d
nny kilal ang aking katauhan.

CARLOS B. RAIMUNDO.



Ang Singsing

Nang Dalagang Marmol

I.


Matapus ang kasindksindk na labanng nangyari sa m~ga tagalog at
americano sa Kin~gw, lalawigan n~g Bulakn, n~g ik 23 n~g Abril n~g
1899, na siyng ikinpaty kay Coronel Stotsenburg, sa Capitn at ib
pang m~ga kawal americano, kamng m~ga tagalog naman ay nagsiurong sa
Sibul, at sa isng bahay-gamutan n~g aming m~ga kawal ay ntagpun ko
ang isng matapang na pinunng tagalog na bahagy nng makagalw at
makapagsalit dahil sa marami niyng sgat. Malak ang aw sa kany
n~g laht n~g tong nan~garoron at siy na lamang ang napagusapan at
lubs npupuri dahil sa kanyng kabihasnn sa pakikilaban at sa
kapusukan sa m~ga pakikipagsagup; at sa katotohanan kahit mammaty
na lamang ay pilit pa niyng naparong ang malalakas naming m~ga
kaaway.

Nang aking matant ang labis na paglilingkd n~g bayaning it sa ating
Bayan, ay pinagsikapan kong siy'y alagan, bagamn wal akng
pananalig na siy'y maari pang mabhay.

N~guni't aywan kun sa kabagsikan n~g bis n~g tubig sa Sibul, ang
pinunong it na Pus ang pan~galan, isang araw ay idinilat ang m~ga
mat at nagsalit n~g ganit:

--Sino ka man p, maawng kapatid na nag-alag sa akin, kay'y
pinassalamatan ko, at ipinamamanhik sa iny na huwg mo na png
lubhng pagsikapang ak'y agawin sa m~ga kuk n~g kamatayan, pagk't
batd kong d ak mabubhay dahil sa aking m~ga sgat, at lalng-lal
pa dahil sa kainitan n~g luping it. N~guni't npakatamis sa akin ang
mamaty sa paglilingkd sa kaps-palad nating Bayan.

Ak na kayln ma'y di nakababatid kun paano ang pag-iyk ay kusang
tumul ang luh ko't niyakap ang bayaning halos ay naghihingal at an
ko:

--Huwg ka png man~gamb matapang na pinun pagka't nagssimul na
kay sa isng panggaling.

--Man~gamb ang sinabi niny--ang sagt ni Pus--Di ko nakikilala ang
pan~gamb ni ang tkot n~guni, kun inyng mababatd giliw na kaibigan
ang lihim n~g lunty-lunty kong pus, marahil kay rin ang tutlong
dal n~g inyng pagkahabg, upang madaln ang pagkamaty ko.

At n~g masbi ang ganit'y itinuro ang kanyng singsing sa daliri at
bago nagpatuloy:

--Kaibiga't kapatid; ipinammanhik ko sa inyng mangyaring
pag-in~gatan ang singsing na it pagkamaty ko, n~g di maals sa aking
bangky at mlibing na kasama ko. Ay katoto! Kun inyng mlalaman ang
pinanggalin~gan n~g singsng na it....

Hindi itinuly n~g pinun ang pagsasalit pagk't di napigilan ang
kanyng luh sa pagkalala n~g m~ga kapaitang kanyng linlasp.
Inalagat kong siy'y kusng liban~gin at pasiglahin ang lob bago
nagkunwa akng tumatawa:

--Ha, ha, ha! Tila ba d kay--an ko--sany sa m~ga pakikitunggali,
palibhas lubh na kayng nalulunos dahil lamang sa isng babai. Aking
ipinaalala sa iny, mahl na pinun, na sa gitn n~g malakng sakun
n~g ating bayan ay di dapat isagunit ang bagay na kasalawahang lob
n~g m~ga babai kahit sil'y sakdl n~g gnd.

--Mapalad ka p, katoto, na sa masd ay di pa naka lalasp n~g libong
kapaitan at m~ga lasong natatag sa pus n~g isng babai.

--Oh, gino! Sa kanil'y mayrong masam at may mabuti rin namn. At
ang tuntunin ko'y nuuw sa: Madaling pag-ilag sa m~ga may tagly na
kapintasan at manatili ak sa m~ga mairugin at d salawahan.

--An ang sabi niny? Sa lagay, mayron kayng isng babai man lamang
na d balibt ang ulo at d salawahan?

--Mayron p at d ang laht ay pawng kir  manglilipad....

--Tnay kay? Kun sa ganng akin, lag na akng nagng kaps-palad sa
d pagkakatagp n~g isng babaing may ganp na pagkukur at ibig n~g
tapt sa akin.

Alam mo p ba kun bakit ang singsng na it'y lubh kong mimmahl?

--Huwg na ninyng ipabatd pagk't iy'y isusukal lamang n~g iy png
kalooban.

--Mabuti n~g, katoto, na umagos ang aking luh at sa gay'y maawasn
n~g big't yarng dibdib. Making ka p at isisiwalat ko sa iny ang
lihim n~g aking pus.

Sa kaunti kong kabatirn tungkl sa pagkasalawahan n~g m~ga babai,
lal ang magagandng maraming nan~gin~gibig, ay d ko pinahhalagahng
gasino mul pa sa aking pagkabat ang ganyng sal; at ang palakad
kong it'y nagng makabuluhn sa akin, palibhas, kun lumalay ang
isng lalaki ay sil an~g nagsisilapit, at kun ang lalaki'y
nagpapakita n~g katamlayang lob at napagiin~gatang katabayin ang
pag-iisip sa m~ga dahilanin n~g pagibig, ay madalng makatagp;
n~gun, kung ang lalaki'y maging mairugn ay agd kang hihiluhin n~g
m~ga babai at pahihirapang lbis n~g wal munt mang aw.

--Gayn, pal't batd mo p ang laht n~g iyn, bakit kay napasil?

--Akin nan~gng sinabi, katoto, na kayln ma'y di ak umibig sa
kanil; n~gun dal yat n~g aking malungkt na kapalaran, isng araw
ay npaparito ak sa lalawigang it n~g KABULAKLAKN  Bulakn--sa
m~ga kastilng d mtumpk bumigks n~g mayos--at sa isng maligayang
halamanan ay nakita ko si Liwayway na sa kagandahan ay higt n~g
malak sa balitng Helena, na dahil sa pagkatakas sa kany sa Paris ay
siyng pinanggalin~gan n~g kasndk-sindk na patayan n~g m~ga panahn
n~g kabayanihan.

Ang binibining it'y tnay na tila isng _Dalagang Mrmol_, d lamang
sa pagkakahawig sa larawan ni _Venus_ na aking nkita sa Museo n~g
Louvre sa Pars, kund pagk't tila d nakarramdam kun minsan.

--Sinabi ko n sa iny, na ang kagandahan nil ay siyng
nakapagbibigy n~g kayaban~gan at kakirihn. Masisir, sa waks, ang
inyng isip pag-isasalob ang libolibo nilng pang-aaglahi.

--N~guni, d ba day ikararagdg pa sa halag n~g kanilng m~ga
kagandahang lantd, kun sil'y umibig n~g matibay at huwg parang
isng babaing npalung, na sa kanyng malabis na karlitn ay
napipilit itakal ang m~ga pinaghunusan n~g kanyng kahihiyn sa bala
nang mkaibig?

--Sana n~g p; n~guni't ang babai'y talagng siyng _demonio_ na
ating kaaway, at pang huwg nating mkilala ang kanilng kasukabn ay
ipinammasid sa atin ang dati nilng mukh nong sil'y isng _angl_
pa, at sak nagsosot n~g bar't sya.

Si Pus'y nn~git n~g mrinig ang masay kong bir at bago nagsalit:

--Hind, katoto; si Liwayway ko'y d mangyayaring magng isng
_demoniong_ may bar't sya, kund isng diwatng nagliliwanag sa
kanyang dikit at kahinhinan, Gayn man, oh, pus! ganon~g hapd n~g
sgat na sa iy'y ipinagkalob n~g malupt na diwatng iyan!...

Hind nituloy ang pagsasalit, umiyk at halos nagsimul sa
paghihin~gal.




II.


Sumigaw akng nagpagibk at aming pinagtulngtulun~gang hinimasmasn
sa pagpapaamy n~g _eter_ ang kaaw-awng si Pus, at n~g makalipas
ang may kalahatng oras ay nagsaul sa malay-to, n~guni't d ko na
siy pinayagang bumanggit man lamang sa pan~galan n~g kanyng
tinatawag _Dalagang Mrmol_.

Makalipas ang dalawng araw at n~g tila siy bumubuti n~g bahagy ay
tinawag ak't any:

--Ang aking kunwng paggalng na inyng nmamasdn ay hind ttagl at
di ssalang ak'y mammaty rin agd.

--Sa ktan pa naman--an ko--na n~gay'y madal nng sumuslong ang
inyng paggaling?

--Iy'y akal lamang ninyng mag-isa, at yamang may natitir pa akng
kaunting bhay, n~gayo'y ipatutuloy kong ipahayag sa iny ang m~ga
kapaitang linalasp niarng kalulw, upang ak'y pautan~gin niny n~g
lob na ganapn ang ilng ipagbibilin ko, sakaling mtagpn niny ang
_Dalagang Mrmol_.

--Mrmol na namn! tang na lob, kapatd ko, huwg na sana munang
banggitn n~gayn ang pan~galang iyn pagk't llubh ang iy png
karamdaman.

--Nmamal ka p, katoto; lal akng bibigt at d makaktulog sa
pag-alalang ak'y mammatay n~g di nalalaman n Liwayway, na ang
katapusng pagmumuni ko't buntng hinin~g'y sa kanyng laht
ntutungkl.

--Ang m~ga babaing parang _mrmol_ na may pusng matigs at malamg
na parang _hielo_, ay d karapatdapat makabalino sa ating pag-iisip,
lalnglal pa sa kalagayang paris n~g ny.

--Wal kayng pagtin~gn sa akin, katoto, kund pakikinggn ang
ipagbibilin ko--an Pus na parang wal nang pananalig.

At n~g masabi it'y natk ang luh. Upang huwg n~g lalng
magdalamhati pa'y nyag na akng siy'y dinggn, bakit talag rin
namng malabis ang han~gd kong maunaw ang m~ga lihim n~g dakilng
pusng iyn n~g bayani.

--Si Liwayway--an Pus--ay naninirahan sa Baliwag sa bayan n~g m~ga
nakawiwiling dalaga. Sa lalawigang it'y wal nng ib pa na tan~gi sa
pagkamagand n~g kanyng m~ga binibini kund ang bayang iyn.

--Alm ko n.

--At kun nakabibighan ang halos laht n~g babai sa nsabing bayan, si
Liwayway ko ang parang hari nil dahil sa walng kaparis na
kagandahan. Ang kanyng mukh'y nagnningnng na parang araw, at upang
paputn at pamurukin ang kanyng m~ga pisn~g ay pinili n~g Lumikha
ang mababangng kampupot at alejandra, pinaghal at don kinuha ang
kanyng klay, kaya maputng parang azucena na nasasapyawn n~g
pamumrok ang balt na parang blak sa lambt. Ang buhk ay klay
gint at tila sadyng kinult n~g maselan na kamay n~g m~ga diwat.
Mainam at kahilihil ang hbog ng ilng at pati m~ga tain~ga, sampu
n~g dalawng matng nan~gun~gusap sa kapun~gayan; m~ga n~giping parang
pinili, malinis at maputng parang gring; babang nakalulugd ang
pagkahat, at ang kanyng makipot at mainam na bibig ay tulad sa isng
bulaklk na bagong bumubuk  sa isng btis n~g matamis na biyay
pagk't makitid at nammul ang kanyng kabighbighaning labi't n~guso
at ay! kung mangyayari sanang aking mhagkng minsn, marahil ay
mraragdagn pa ang bhay ko!

At sinabi it n~g may kasamang malalim na buntng hinin~g.

--Toto kay--ang tanng ko sa kanyng tumatawa ak upang
pasiglahn--na kay'y ggalng sa isng matams na halk ni Liwayway?

--Walng pagsala, maniwal kay sa akin; ngun, kaaw-awng pus ko!
wal n ang iyng Liwayway at d ko alm kun san naron n~gayn!

--Ihimatn man lamang niny sa akin at pagsisikapan ko ang siy'y
hanapin.

--Huwg na kayong mapgod, pagk't d ssalang siy'y lubhng malay
n, at is pa, tiyk na magging lson sa akin kun malaman ko pa ang
kanyng kinsapitan.

--At bakit?

--Iyn n~g ang lihim na kanino ma'y d ko masasabi at dadalhin ko na
sa hkay. Si Liwayway ay parang isng makisig at masayng kulasisi na
nakawiwiling pakinggn pagmasayng nagsasalit at d nagbubulan.
Siy'y balita sa lugd at inam makipag-usap; n~guni't mul n~g ak'y
kanyng mkilala'y naparam na bigl ang kanyng pagkamasay; parang
ibong nalaglg sa isng sumpt at naging larawang _mrmol_ n~g pumatk
sa lup.

--At ano ang naging sanhi?

--Ang lan~git lamang ang nakatatals. Isng araw ay dumatng kami sa
nbangt nng bayan ni Liwayway. Do'y tinipon ko sa liwasn ang
pulutng n~g aking kawal bago kami pasalabann sa Marilaw, at aking
pinan~gusapan upang sil'y pasiglahn at ipabatid tuly ang laht n~g
dapat gawin. Maraming to ang nanod at nakinig n~g aking talumpat na
wal sa yos at sahl sa linlamn; n~guni, marahil sa aw n~g m~ga
to sa akin dahil sa akalng ak'y mammatay na walng sala sa
dadayuhing labann, ay kinalugdn din ak't ipinagdwang kahit d
karapatdapat.

Nang ak'y manaog sa pinagtalumpatian ay nmasdn ko si Liwayway sa
isng slok.

Sinasabi sa m~ga Banal na Kasulatan, na ang _angel_ na nkita ni
Magdalena at m~ga kasama sa libin~gan ni Jesus, ay nagnningnng na
parang araw. Gayn din si Liwayway, kumikinng sa kanyng kagandahan,
katimpan at kahinhinn na parang bukng liwaywy n~g isng araw na
maligaya.

Sa m~ga sandalng yan ay gumit sa aking puso ang isng tan~ging
damdamin na d ko mlamang sabihin at kayln man hangg non ay d ko
pa napagkkabatirn. Ang kanyng pananamit ay karaniwan, n~guni't
malinis gaya n~g laging isinosot n~g m~ga babaing bayan; at nabatd
kong siy'y isng ulila na kinkupkp lamang n~g isng matandng
dalaga. Ak'y nagkaron n~g magiliw na pagtin~gn sa kany at aking
linapita't siya'y binati.

Magiliw namn siyng sumagt, at d nalalamang sa aking dibdib ay
nagninin~gas n ang isng damdaming marahil ay yan ang tinatawag
ninyng pag-ibig.

Matapus ang sandal sa m~ga salitan naming walng kabuluhn ay sinabi
ko sa kany:

--Liwayway, oh, himalng Liwayway sa kagandahan! Ak'y paroron n
sa labann at malapit ang d n niny ak mkita. Ak'y paris din
niny, ulila sa laht. Kun ang aking hinin~g'y malagt sa prang n~g
pakikihamok, ay parang isng muntng ilaw lamang na pinaty n~g
han~gin. Sa bagay na it, maipagkkalob kay niny, diwat n~g
habg, ang mahalag mo png pa upang ak'y may midamp  mital sa
aking magiging sgat?

--Op, gino--ang magiliw na sagt ni Liwayway at ibinigy sa akin
yang naipakamahalagng pa na nakapulupot sa kanyng leeg na parang
linalik.

Hinagkn ko ang maban~gng pa at agd kong itinag sa buls sa aking
dibdib.

Napipi ang aking lugd at nasng paggantng lob sa kagandahang pus
ni Liwayway; n~gun't kulang pa rin ang katuwa't ikasisiy kong
lob, pagk't bagamn ibinigay n sa akin ang kanyng pa, ay
ipinalalagy kong parang lims lamang sa kaninomang tagatanggl n~g
tinuban; datapw't sa kabilng dako, nahihiy namn akng magparamdm
agd sa kany sa lubs na kadaln n~g umunld kong pag-ibig, at
skat ang sinab ko sa kanyng:

--Maraming salamat, mahabaging Liwayway; at gantihin nawa n~g Lumikh
ang pus mo png gint. Laht n~g aking m~ga kawal ay may tagly na
kalmen  antng-antng upang mligts sil sa punl, n~guni, ulg
lamng ang iy png lingkd na wal anomng agimat, at dahil dito, kun
parang lims na ibigay niny sa akin ang isng buhk mo p na labis
kong pinahhalagahn, ay ikalulugd ko at siyng makapagbibigay sa
akin n~g tpang at kahihiyn sa d pagdrong, pagkam'y binabakang
mahigpt n~g mayayaman at malalaks nating kaaway.

Nang mring it ni Liwayway, minasdn ak, namul n~g bahagya at d
ak sinagt agd; n~gun n~g makalipas ang sandal ay lumagt n~g is
sa kanyng mainam na buhk at ibinigy sa akin n~g malwg sa kalooban.

--Ayt p--any--Lhat n~g maitutulong ko sa ating m~ga bayani, agd
maasahan sa akin.

Hinagkn ko ang buhk na aking kaaliwan at sak ko binalot sa pang
itinatag sa bulsng na sa tapt n~g dibdib.

Ibig ko pa ring magsalit at buksn n sanang minsn ang aking pus sa
linalan~git kong dalaga; n~guni, ak, na kayln ma'y d nakakilala n~g
tkot ay nagng umd, dal n~g pan~gingilag na bak sabihin niyng
ak'y isng mapan~gahs.

Sumaky n ak sa aking kabayo at ipinag-utos kong lumakad n agd
ang aking m~ga kawal at n~g lilisanin ka n si Liwayway ay inyabt ko
ang aking kamy at isinalubng anamn niy sa akin ang kanyng
maririkt na dalir. Di na k nakapigil at pagdaka'y pinan~gahasan
kong hinagkn ang magand niyng kamy at sak ko sinabi n~g ako'y
humihikb:

--Paalm n, bhay ko! Kina-inggitn kong tnay ang mapalad na
lalaking magkkamit sa npakamahalag at dakil ninyng pus.

Akal ba niny'y umiyk namn ang _Dalagang Mrmol_ n~g ak'y
mkitang hhikb-hikb'y lumalakad na tn~go sa pakikilaban at sa
kamatayan? ... Hind p! Skat ang ak'y minasdng parang siy'y
nmangh.

At ang gay'y nagng parang isng tinik na mahayap sa aking pusng
nahahapis, pagk't inasahan kong siy'y umiibig n sa ib. Gayn pa
man, ang pagyao nami'y lubhng kalagm-lagm at halos laht n~g m~ga
babai'y nagsi-iyk, tan~gi lamang yang diwatng _Dalagang Mrmol._




III.


Talagng tnay n~gng kapuripuri si _General Antonio Luna_ sa m~ga
labanng lantaran, palibhas'y tagly ang katapan~gang d
pangkaraniwan, at dahil dito'y madals niyng maampt ang kabilisn sa
pagsalakay n~g m~ga kawal americano, na may magagalng na kan,
barl, maramng kabayong malalak at ib pang kasangkapang pawng
kalwagan sa pakikilaban; m~ga bagay na siyng totong kulang sa amin,
sa lubs na kasamng palad.

N~guni't sa isng dako nama'y masasabing si Emilio Aguinaldo'y
talagng dalubhas sa m~ga kaisipn at paran n~g pagtambng at
panunbok sa kaaway na d nakahand; at dahil sa m~ga kagagawng it,
malak ang kanyng npul nong labann sa kastil, hanggn sa
naratng niy ang magng Pang-ulo n~g m~ga general na naghhimagsk.

Ang katotohana'y d n~g dapat makilaban n~g mukhn sa isng kaaway
na may sapt na laks at nakahhigt sa laht n~g bagay, at wal
n~gng dapat gawn kund daanin sa parang ikabibigl at sa m~ga
pagtambng.

Ang m~ga americano'y nan~gakaratng n sa Malolos, at kinalatan nil
n~g m~ga pulutng na tnod ang laht n~g himpilan n~g tren sa Bulakn
at pinagsisikapang mitaboy si General Luna sa kabilng dko n~g ilog
Kalumpt.

Sa gay'y nisip naman ni Aguinaldong _dukutin_ ang m~ga pulutng na
nagtatanod sa m~ga himpilan n~g tren sa Biga, Bukawe at Marilw; at
isng gab ay pinalakad ang m~ga kawal na llusob at pati siy'y
dumal bhat sa San Rafael, upang pamahalan ang pagsalakay.

Ang paran ni Aguinaldo'y pinalad. Sa lubs na pagkabigl n~g m~ga
americano dahil sa d nil inasahang kapan~gahasan n~g m~ga tagalog,
agd silng nagsitakb't nagtipon sa Guiguint at ang iba'y sa dkong
Maynil, datapw't sa pag-urong ay marami ang npaty n~g m~ga
tagalog; at sana'y mdadakp na laht kun ntanggp lamang ni General
Luna ang pautos ni Aguinaldo at nakadal siy n~g kasalsalan n~g
labann. Gayn man nakha rin namin ang laht-laht na lamn n~g
tatlng Himpilang nsabi.

Alm na ninyng m~ga tagarito na ak ang lalng ipinagdwang sa gayng
pagtatagumpy namin, pagk't kund lamang dahil sa ak ang siyng
namayaning agd dumaluhong at nakalupig sa m~ga kaaway, kund pagk't
dahil din naman sa aking mabisng pagdal ay nagtagumpy rin ang m~ga
pulutng na pinalsob sa ib't ibng pok. N~guni't sa labanng it'y
mul akng nasugatan n~g malubh, kay ginaw akng _Coronel_ ni
Aguinaldo at ipinadal ak sa bayang Baliwag upang ipagamt,
palibhas'y para akng paty n~g damputn sa prang n~g labann.

Nang magsimul ak sa paggalng at idilat ang aking m~ga mat, akal
ko ba'y nahhibng ak, nan~gan~garap  npaakyt sa lan~git, pagk't
nmasdng hind ib ang nag-alag sa akin kund ang kawiliwiling
dalaga na nagpaalab sa payap kong pus n~g isng parang Volcng
pag-ibig.

Kus akng npasigw agd at buntng hinin~g kong sinabi ang:

--Liwayway! Liwayway! Ikw n~g p ba ang matams kong Liwayway?

--Op--sagt n~g _Dalagang Marmol_--n~guni't huwg kayng magsalit,
pagk't ibinabawal n~g manggagamot.

--Bayan n niny, at kaht mamaty man ak n~gay'y mmatamisn ko
rn, pagk't sa pilin~g mo p ppanaw ang bhay kong walng kabuluhn.

--Huwg p--an Liwayway--Ikw p'y lubhng bat pa at gayn ma'y
_Coronel_ n at marami n~g kapurihng tinam sa pagtatagumpy.
Aalagan naming mabuti ang mahalag ninyng bhay na lubhng
kailan~gan pa n~g ating kaaw-awng Bayan.

--Nakawwal n~g pag-asa ko, Liwaywy, ang mring sa iny na ak'y
iy p lamang inalagan at ginagamt upang maipagtanggl ko ang ating
tinuban. Nais ko ang maglingkd sa kagalang-glang nating Inng
bayan, n~guni, han~gd kong mabhay namn upang ikaw p, aking
kayamanan ay siyng magpalasp sa akin n~g m~ga katamisan n~g
pag-ibig.

--Maghunos dil ka p, ginong _Coronel_--ang sagt niy sa aking may
kalamign n~g isng _mrmol_--tila yat pan~git na ikw png hind
napasuk n~g malalaks na americano, n~gay'y magiging bihag lamang
n~g isng dukhng babai, n~gayn pa namn sa m~ga dakilng sandal na
lubhng kinakailan~gan n~g ating Bayan ang iy png talino at laks.

--D ko kailan~gan turan mo p ak n~g tungkl sa pag-ibig sa lupng
tinuban; n~guni't ikw p at ang inyng katak-takng kagandahan ay
bahagi rin namn n~g Bayang iyn. Ang ktamis-tamisang pag-ibig
ninyng m~ga dalagang kababayan, ay siyng tan~ging npakamahalagng
gantng pal na inanty naming kamtn sa likd n~g lubhng pagsisikap
sa pagtatanggl n~g ating bayan, kahit puhunanin ang aming bhay.

Hindi tumugn ang _Dalagang Mrmol_; kumuha n~g isng mangkk na sabw
at ipinainm sa akin na para bagang d niy npansn ang m~ga sinabi
ko.

Sa gay'y aking binalikn ang paglhog at ani ko:

--Aking nakikita Liwayway, na walng pakiramdm, na klang akng lubs
sa m~ga karapatn upang ihandg sa iny ang marlit kong pus. Gayn
man, marapatin ninyng sagutn lamang ang aking itintanng upang
maawasn ang aking dibdb sa isng pag-alinlan~gang totong
npakabigt.

--At an p iyn--an Liwayway.

--Ipagtapt mo p lamang sa akin kun mayron nang lalaking lalng
mapalad na siyng nag-in~gat sa susi n~g dakila ninyng pus.

--Wal p. Kayln ma'y d ko pa gingaw ang umibig dahil sa aking
lubhng kabatan. At inakal ko na kayln ma'y d ko n marrating
ang umibig, palibhas'y walng tumatalb sa aking damdamin sa m~ga
pagsintng isinusuy n~g m~ga binat.

Ganyn d p ang akal ko bago kay nakilala; masanghayang bulaklk
n~g luwalhating Bulakn, n~guni't n~gayng nsumpun~gn ko ang lbis
na hinhanap  kay'y ang isng pusng malinis na wal pang inibig,
ay Liwayway! tugunn mo p ak, alang-lang sa Lumikh, at kun hind
ay huwg na niny akng alagaan pa ni gamutn, palibhas nais ko pa
ang mamaty kay sa mabhay n~g walng inasahan.

Hind rin sumagt ang _Dalagang Mrmol_ ni nabago ang kanyng mukh:
tlad na mistula sa _mrmol  hielo_; n~guni't marubdb ang pag-alag
niy sa akin, at umaga't hpon ay hinhandugn ak n~g magaganda't
sariwng bulaklk na pits sa kanyng marilg na halamanan.

Ganyng talag ang laht n~g dalagang tagalog na ntatan~gi sa
kanilng liks na kahinhinan at samantalang mahihirap mapasogt ay
lal namng nagliliyb ang ating pag-ibig sa kanil.

N~guni, ay! Ang _hielo'y_ unt-untng natutunaw n at ang larawang
_mrmol_, parang hiwag'y nagkkaron n~g bhay at kasiglahn at
nagiging mairugng kasintahan n~g d niy nmamatyagn man lamang.

Kayln ma'y hind ipinagtapt sa akin na inibig niy ak; n~guni't
isng araw na ak'y dinalaw n~g m~ga pinun n~g aming hukb,
silsil'y nagppainamn n~g pag-gar kay Liwayway, at siy, malayng
lisanin ang gayn ay masayng nakikipag-usap sa kanil.

Ang ganit'y sumgat sa lalng kalaliman n~g aking pus, palibhas
kayln ma'y d siy nagpamalas sa akin n~g gayng pagkatuw. N~guni,
d ak nagpahalat at gayn pa man, sa masd ay parang ikinalilibng
ko rin ang katuwan nila.

Nang makaalis ang m~ga panauhin, lumapit sa akin si Liwaywy upang
ak'y gamutn, n~guni sinabi ko sa kany n~g mabuti ang aking mukh at
sa lubs na paggalang, na maggamt ko nng magis ang aking m~ga
sgat, pagk't ak'y malaks n.

Siy'y nagpumilit; n~guni't d ko pinayagan.

--Sumukal ba ang inyng lob sa akin?--ang tanng niy na aking
sinagot namn n~g:

Wal akng kapangyarihang magalit sa iny, Liwayway; n~guni't
nakasgat n~g malubh sa akin ang kasayahang isinalubong niny sa m~ga
binatng pinun, pagk't sa akin, kayln ma'y d mo p nipakita ang
mahl ninyng pagtawa.

--Nak! at dahil lmang diyn?

--Lmang ang sbi niny? Dapat mo png mabatd, Liwayway, na tnay
akng nasaktan; at saks ko ang Dis: ibig ko pang mamaty n~gayn
din--ang nisigw ko n~g d na naaring ipagkunwar pang itag ang
aking dinaramdm.

--At kun ak na lamang ba ang inyng patayn, yamang ak ang tan~ging
nagkasala?--ang mairog niyang tugn sa akin.

--At sino akong papaty kun ganitng walng-wal akng kapangyarihan
sa iny?

--Ah toto n~g pal! Upang magkaron n~g kapanyarihang iyn ay
tanggapin niny n~gayn ang marlitng singsng na it: Siy ang
inyng kagatin at sa kany ibunt ang inyng malabis na glit--ang
sinabi niy at sak nagtaw.

Agd akng nkaramdam n~g isng katuwang hind masyod. Natulad ak
sa isng bin~gng nagkaron n~g paking  sa bulg na biglng
pinagsaulan n~g pani~gin. Hinabol ko upang hagkn ang _Dalagang
Mrmol_ na karaka'y nagng palabir at kawiliwiling diwat. N~guni't
d ko n siy inbot at walng naiwan sa akin kund ang kanyng
sinsng.

Nang makalipas ang may isng oras ay dinalhan ak ni Liwayway n~g
pagkain. N~guni, wal na sa kanyng maalindg na mukh, ni baks man
lamang n~g pagtawa kanina, at sinabi sa akin na parang galt:

--Kayln man, huwg niny akng pan~gn~gahasng hagkn, at kun hind,
tay'y totohanang magkkagalit. Akng ipinan~gan~gak sa iny at
kay'y pinhihintulutang ak'y patayin kun mrapatang umibig sa ib.
At mul n~gay'y manahimik ka p.

Ang katuwan ko'y d maipagsaysy! Madaling sumulong ang aking
paggalng, palibhas, laging naaalalang ak'y _Coronel_ n at
maidaragdg pang ak'y mag-aasawa sa lalng magandng diwat na
nanggaling sa makapangyarihang kamy n~g kbanalbanalang Lumikh n~g
Sangkatauhan.

Datapuwa't matigs n~g kaunti ang lo ni Liwayway. Aywan ko kun
sapagk't hind pa nararatihan sa m~ga lyaw n~g pagibig, kay ang
nangyayari'y madals kaming magkaron n~g m~ga alitan; n~guni't
paglalng mahigpit ang aming pagkakalt ay lal rin namng humihigpt
ang m~ga buhl na nakatatali sa aming pagsisintahan; at bukd sa rito,
totong npakatamis at d masayod na kaluguran ang umapaw sa aming
m~ga kalulwng nagkakasintahan, pagkami'y kusng nagkakahin~gian n~g
tawad.

Mangyari'y sa Pars ak lumak at don ko kinmihasnng mkita ang
malayng pagsisintahan na d ikinkubli at lal pa ang ikahiya, at
siyng toto, na ang m~ga pagsisintahan ay isng bagay na katutubo sa
babai't lalaki, kay d ko mkita ang matwd kun bakit ang gay'y
ating ikahihiy.

Do'y d n~ga ikinahihiy  itinatag ang pagmamahalan n~g dalawng
pusng nagsisntahan, at ang kadalasn, sa m~ga lansan~ga'y makikita
ninyng naghahalikan ang isng lalki't isng babai, n~g sino ma'y
hind nagtatak; pagk't don, ang halik ay halos parang isng
pagkakamy lamang n~g dalawng magkatotong nagmamahalan. N~guni, dito
sa bong Kapilipinasan ay lubhng nakammuh ang ilng palakad sa m~ga
bagay na it, pagk't ibinabawal n~g m~ga magulang sa m~ga anak nilang
dalaga ang pakikipag-usap n~g tungkl sa pag-ibig sa isng lalking
may nasng lumigaw.

At mayron pang lubhng pan~git na inasal ang matatandng babai,
paris n~g kun pinapagbabanty sa gitn n~g isng dalaga't bagong tong
nag-uusap ang isng bat, upang huwag silng makapagsalitan n~g
tungkl sa pagsint; gayng isng sulyp lamang ay madals pang
nagiging makabuluhn kays mahabng pagsasaysy n~g pag-ibig. At an
ang malimit mpal sa ganit? Na, tinatam n~g matatandng babai sa
kanilng kahigptan ang huwg n~gng makipag-usap n~g sa pag-ibig ang
ank na dalaga kun na sa harp nil; n~gun, palibhas ang m~ga bagay
na it'y hind maarng sansalin kahit anng gawn, kay pumapayag
tuly ang dalaga na makipag-usap na mag-is sa kanyng mangliligaw n~g
sa m~ga hating gab, at sa dilm, bagay na siyang madals ikpahamak
n~g kaps-palad na babai, at sino ma'y walng may kasalanan sa gayng
katiwalan kund ang m~ga mal nating ugal sa bagay na it.

Isng araw na ak'y nakikipag-usap sa isng dalaga n~g m~ga bagay na
walng kabuluhn, an ba't napagitn sa amin ang isng batng lalki
upang mpakinggn ang aming salitan; sa gay'y agd akng umals at
sinabi ko sa matandng babaing may bahay na ak'y bbalik kun kayln
mawal ang m~ga ugalng nbabagay lamang sa m~ga igurt at hind sa
m~ga tong mult sa kabihasnn.

Ang _Dalagang Mrmol_, kailan ma'y hind nnals sa m~ga halamanan n~g
kanyng kawiliwiling bayan, kay namn parang ibong gbat na mailp.

--Dapw't alalahanin niny, bayani--ang giit ko--na ang m~ga ibong
gbat ang siyng lalng masarp kanin marin~gal masdn at siyng
kahanapn n~g m~ga to dahil sa kailapn nil; paris din namn n~g
m~ga bun~gang kahoy na pag-masarp ay mahirap kitin, at sino man ay
ayaw kumain n~g pagkaing lams.

--Siyng toto--ang sagt ni Pus--n~gun, ang ugal ni Liwayway at
ugal ko ay magkaib: kami'y nagksumng at kun minsa'y
nagkkabanggng kus. Gayn man, unt-unt kong nahinayod sa kalakhan
n~g aking pag-ibig. Siy'y hind na n~gayn yang _Dalagang Mrmol_ 
isng halamang bundk na may lasang masaklp, kund isng bulaklk na
mainam at masamy,  isng kalapating pnay na maam na ulg sa tams
umibig.

N~guni, oh sa ab n~g aking sawng kapalaran! Ang matandng babaing
nag-alag sa kany ay nag-isip sa akin n~g masam; par bagng
mangyyari na ang isng lalaking nnibig n~g malab at sa bong
pagtatapt ay makaggw n~g isng gawng hind marapat  isng
kaliluhn sa kadakilan n~g kany pa namng sinsamb n~g tas sa
kalooban. Inakal marahil n~g tampalasang matand na ak'y kablang
n~g m~ga ibng tong kanyng nkilala na may ugalng magaspng at
walng dan~gl.

At, ang ginaw'y itinkas si Liwyway sa isng bayang d ko alm upang
ipakasl sa ib. Pinagpilitan kong siy'y hanapin, n~guni't d ko
natagpn, at alinsunod sa nbalitn k'y malay n ang kinarroonn
at d sasalang n~gay'y kasl n sa ib, pagk't d maaring madal
n~g matand si Liwayway n~g d it kasabwt sa pagtataksl sa
kahabghabg kong pus.

D rin namn ak makasund sa kany sa totong malay, palibhas'y d
ko maiwan ang aking m~ga kawal dahil sa kapansanang pakikilaban
araw-araw sa kaaway na d kam iniwan magng araw at gab; at sa
waks, ayt n~g ak't nammaty.

Pinulasn n~g luhng mapat ang bayani, at sa gay'y kinus kong
liban~gn.

At sa ibng sandal, an Pus sa akin:

--Kun sa isng pagkakatan at mtagpn niny si Liwaywy, ay sabihin
lamang sa kany na kahit siya'y naglilo sa akin ay pinattawad ko rin
n~g d nagbabago ang aking pag-ibig sa kany at ak'y ppanaw na
binbanggit ang kanyng matams na pan~galan. At kun inyng mhalatng
nakagigising  mulng nabubhay sa larawang _mrmol_ ang anomng
magiliw na pagtin~gin sa akin, anyayahan mo p at siya'y tulun~gang
hukayin ang aking bangky at hanapin ang singsing ko, upang maisaoli.
Marahil kahit naging lup n ang aking kaababng m~ga but't lamn ay
sisigw pa rin ak at sasabhing:

--Liwaywy, matams kong Liwaywy! Alalahanin mo ang iyng isinump
sa akin, n~g ipagkalob mo ang iyng d malilimot na singsng, na,
anmo'y patayin kit kun umibig sa ib!

Mulng natk na namn ang masaklp na luh n~g kahabghabg na bayani
na waring ibig nng panawan n~g mahalagng bhay, n~gun't sa bis n~g
_eter_ ay amin dng nahimasmasn p.

Ang singsing na sinasabi ay gintng linubid na wan~gis sa karaniwang
gamitin n~g m~ga dalagang Bulakn. Tiyk na sinasabing natatalin n~g
m~ga diwatng Bulakn ang pus n~g kanilng m~ga kasintahan, n~g sa
kailn ma'y d na maaring sirin, sa pamamagitan n~g singsng na
iyng linubid na sady n~g tibay.

Tungkl kay Liwayway, naunaw ko sa hul na ikinasl sa isng
americano, alinsunod sa pahayag n~g isng tong nakakita; at n~g
matapus ay nagsiyao raw sil sa isng lalawigang malay. N~guni,
ipinaglihim ko ang bagay na it sa kaps-palad kong kaibigan.




V.


Isng araw na ak'y nakikipagsalitan kay Pus na tila unt-unt nng
gumgaling, karaka'y naghiyawan ang m~ga to na kam'y linlusob n~g
m~ga kbayuhng americano, at sund dito ang isng kasindk-sindk na
ptukan.

Agd-agd na inabt ni Pus ang kanyng _revolver_ at ang wik sa
akin:

--Madali! Ilapit niny ang aking hinihign sa tapt n~g btas na iyn
n~g dinding at ikanlng mo p ak sa haligi. At, n~gay'y dumating n,
kapatd ko, ang oras na aking maittakal n~g mahl ang bhay na itng
walng kabuluhn. Ayt, itag niny n~g boong in~gat ang tan~gi kong
hiys, ang minmuty kong sinsing, upang huwg magaw sa akin n~g m~ga
kaaway. Isauli lamang kay Liwaywy, sakalng siy'y matagpn.

--Huwg na kayng makilaban--ang amuki ko--mahl na katoto, pagk't
kay'y malubh at matitiyk kong d ka p aanhin n~g m~ga kaaway sa
kalagayang iyn.

--Hind maari--ang mapusok na sagt sa akin--laht n~g kawal na may
dan~gal, ay dapat mamaty muna, bago sumuk sa kanyng kalaban.
Tumakb ka p't ayt na sil.

D n~g naman nagkabul at sa isng kisp-mat'y pinaputukn kam n~g
m~ga americano at agd parang pinutakti ang aming bahay sa tam n~g
punl na lust-lusutan sa lahat n~g dako. Itinulak ak ni Pus at
siy'y nalglagn n~g isng patk na luh sa pagiinit, n~g mkitang
ayaw ko siyng iwan at any:

--Lumkad ka p, kapatd ko at iligt ang singsing na lbis kong
minmahl.

Sa gay'y tumakb akng dal ang singsng at kamunt na akng abtin
n~g isng americanong kbayhn, kund n~g mkita ni Pus na ak,y
hinhabol ay agd siyng pinaputukn at non di'y paty na nahulog sa
kabayo ang americano.

Kinubkb n~g m~ga kaaway ang bahay na kinroroonn ni Pus at n~g
ak'y makalay na sa katamtamang agwt sa lob n~g isng masukal na
tlahibn, ay nkita kong marami pang npaty si Pus, palibhas't may
mabuti siyng panudl at sa bawa't punl n~g kanyng _revolver_ ay
isng americanong paty  sugatng malbh ang kapalt.

N~gun't sa waks ay tinaman naman siy at ntanawn kong nahulog na
parang paty.

Nang wal nng sumsagt sa putk n~g m~ga americano ay dumaluhong na
sil't tinaln ang bahay at don nkita si Pus na walng malay-to,
n~gun't huminhing pa n~g kaunt.

Malak ang pagkmangh at pagpuri n~g m~ga americano sa kanyng
katapan~gan, palibhas, gayng but't balt na lamang ay lumaban pa sa
lalng kabayanihan.

Hinubarn si Pus upang siyasatin ang kanyng m~ga sgat at n~g
mkitang siya'y Coronel ay sinikap na linanggs n~g main~gat ang bago
at m~ga dti niyng sgat at sak ginamt.

Sa liblb na aking kintatagan ay nagdan ang dalawng makabebe na
kasama n~g m~ga americano, at aking npakinggn sa kanil ang
sumsund na salitn.

UNANG MAKABEBE:--It ang "nun" n~g tpang. Sino ang mag-akalng,
makamaty pa n~g walng americano, ang Coronel na itng halos ay
naghhin~gal na lamang?

IKALAWNG MAKABEBE:--Sinasabi n~g americanong manggagmot na kun sa
m~ga sgat daw lamang uy maari pa siyng mabhay, pagk't ang punl'y
hind naman nakasir n~g m~ga sangkp na mahahalag sa lob n~g
katawn; n~guni, may kahirapan daw siyng iligts dahil sa lubhng
kakulan~gan n~g dug, kay nawwal tuly ang pag-asa dahil sa
kahinan n~g katawn.

Inakal kong nkaramdm mandn ang m~ga makabebe na may to sa aking
kinalalagyng liblb, kay agd akng tumalils at nagtatakb n~g
walng tgil, hanggan sa isng nyong malapit sa Baluarte; at matpus
ang walng lagt na takb ay dumatng ak sa Gapng kinabukasan,
n~guni't patay na halos sa pagkagtom, sa pagkasindk at sa
pagkapgod.

Tumawag ak sa unang bahay na aking natagpn at magiliw namn akng
tinanggp n~g mlaman nil ang nangyari sa akin, na nakatkas lamang
ak sa m~ga americano. Bahagy na akng makapagsalit dal n~g
malaking panghihin at ni ang pan~galan n~g bayani't matapang na Pus
ay di ko n nbanggit man lamang.

Isng matandng babai na nag-n~gan~galang Edeng na lagng may pgong
na pa sa lo, paris n~g ugaling kataglayan n~g matatandng babai sa
luping it, ang siyng nan~gan~ga siw sa aking pagkain at sa iln
pang m~ga kailan~gan; n~guni't kun minsn, ak'y nayyamt sa
matandng it dahil sa tuw nng ku-usis sa akin n~g tungkl sa m~ga
balit n~g labann; at laht halos n~g m~ga pinun ay itintanng sa
akin kun san dapat mkita. Ak namn na talagng mayayamutin ay agad
sumsagt na wal akng nalalaman at lal ko pang sinsady, pagk't
kun minsan ay hinihinal kong bak isng tiktk n~g m~ga americano.
Pagkatapus n~g m~ga ilng tanng niy sa akin, tuw na'y nahuhulog sa
pagsisiyasat n~g kun san pumunt ang m~ga kawal n~g balitng si Pus.
At sinsagt ko naman n~g: "Aywn."

Sa gay'y tumtugn ang matandng Edeng na any'y:

--Parang linamon n~g lup si Pus; marahl ay namaty n, kay wal
nng mbalit sa kany, pagk't nong siy'y buhy, araw-araw ay
napag-usapan ang mahigpt niyng panglulusob sa m~ga pulutng n~g
kaaway.

--Aywn k p, aywan ko--ang lagi kong sagt. At sa sarili ko'y
nasasabing:

--Datihan ang tiktk na it. Marahil ay makaligts sa pagklibing n~g
buhy.

Isng araw ay isinot ko ang singsing n~g aking katoto at bahagy pa
lamang namasdn ni matatandang Edeng ay hinawakang nan~gn~gatl ang
aking kamy, tiningnng mabuti ang singsing at npaiyk. Ak'y nagtak
at aking tinanng:

--Bakit p?

--Taksl na to!--ang sagot na humahagulgl--Ikw p pal ang pumaty
sa kulang palad kong si Pus at n~gay'y nagkukunwar pa kayng walng
namamalayan sa kany. Sbi ko na n~ga ba't sa mul pa'y kumkutb na
sa aking lob na ang tong it'y may kinalaman kay Pus ko.

--Ikw p ba'y an ni Coronel Pus? Kay p ba'y ina sakali?

--Op. Kay n~g ipinammanhk ko sa inyng sabihin lamang agd sa
akin ang nangyari sa hirang kong buns.

--Toto't kinus ko p ang pa-ewan sa inyo pagk't hinihinal kong
kay'y isng tiktk n~g m~ga americano; alm na ninyng kun minsn ay
m~ga babai ang gingamit nil sa tungkuling it, at si Pus'y para
kong kapatid, katunayan, n~g kam'y maghiwaly at n~g siy'y humnd
sa pakikilaban n~g wal anomng pag-asng mabhay pa, ibinigy sa akin
ang kanyng pinakammutyng singsng upang isaul ko sa may ari.

--Siy p ba'y buhy pa  paty n?

--D ko p masabi, pagk't dinampt na parang paty n~g m~ga
americano; n~guni't n~g matapus ay sinasabi nilng alinsunod sa
manggagmot, kun dahil daw lamang sa kanyng m~ga sgat ay maari pang
mabhay, palibhas't hind sumir n~g m~ga bahaging maselan sa lob
n~g katawn; n~guni't na sa kahangganan daw ang kanyng panghihin.

--At san naron n~gayn?

--Iniwan ko p sa dkong Sibul na inalagan n~g m~ga americanong
nakbihag sa kany.

--Kun gay'y ibigy na niny sa akin ang singsng.

--Patawarin mo p ak. Mahigpit na lubh ang bilin sa akin at kahit
kay ang kanyng in'y d ko p maipagkakalob sa iny, kund sa
tnay na may ari; at siy ma'y kinakailan~gang sabihin muna sa akin
ang pagkkakilanln.

--At an ang paltandan?

--Sa pan~galan niy. Hangg n~gayn, ak'y inyng patatawarin, hind
pa lubs ang paniwal ko sa iny; ak'y iy pong nhuli sa biglan at
dahil lamang sa pagkatutp kay nagsabi sa iny n~g toto.

--Huwag kayng mag-isip sa akin n~g masam--ang sagt n~g nahahapis na
matand. Ang pan~galang inyng hinahanap ay ... Liwaywy!

--Iyn n~ga p!

--LIWAYWAY! Iyn ang naging kapahamakn n~g aking kulang palad na
ank.

--Toto n~g p! At kund dahil sa kany ay d hinanap ni Pus sa
lubs na kawalng pag-asa ang kamatayan sa parang n~g labann. Tila p
parating siy'y nagppatiwakl ... Skat na p. Kung tnay na kay ang
in n~g Coronel ay d dapat siyasatin pang laht ang lihim n~g aking
kaibigan, upang huwg ka png malunod sa kadalamhatian ... Liwayway!
Oh, walng awng Liwayway!

At, nagkahal ang aming luh n~g kaps-palad na in.




VI.


Nang mahimsmasn ang aming m~ga pag-iyk ay sinabi sa akin ni
matandng Edeng:

--Skat n, mahl kong ank; ak'y mayrong kauntng salap na ating
mbabaon. Ating hanapin si Pus at siy'y alagan upang mabhay pa kun
itutulot n~g maawing Maykapl. Kun sa m~ga americano lamang natin
siya iasa ay mahirap, pagk't marami rin namn silng gagawing
inatupag.

--Tayo na p--an ko.

At matapus ihand ang kauntng abbot na aming dadalhn ay lumakad
kam.

Nang may isng lingg na kamng nagllakd ay natagpan din namin si
Pus sa isng bahay-gamtan sa Maynil. Ipinakilala ko sa m~ga
americano na si matandng Edeng ay siyng in n~g Coronel at hinilng
naming ipahintulot nil na aming maalagan si Pus don din sa
bhay-gamtang yan; bagay na ipinayag namang malwg n~g m~ga
americano, at hanggan sa kami'y binigyn pa n~g mtutulugan at
pagkain, n~g maunawng kam'y nanggaling sa malayng bayan.

Si Pus'y hind pa nakakkilala n~g to; nahihibng at madals
mbanggt ang n~galan ni Liwaywy  ang n~galan ko; n~guni't isng
bagay na kaib: kayln ma'y hind nbanggt ang sa kanyng in.

Ang malpot na sabw n~g m~ga americano at ang bisng tambin~gan n~g
kanilng m~ga gamt; ay madalng tumalb sa m~ga sangkp n~g katawn
ni Pus; at d nagluwt ay pinagsaulan siy n~g isip. D siy nglat
n~g ak'y mkita pagk't akal niy marahil ay d kam nagkkahiwaly
at hind siy bihag n~g m~ga americano.

Ang kanyng in'y d napakikita at kun nattulog lamang si Coronel
Pus sak lumlapit upang huwg daw mabigl sa pagkatuw.

N~guni, isng gab, n~g mkita kong d n makikilos ang kanyng
paggaling at ligts n ang kalagayan, sinabi kong dumating ang kanyang
in.

Si Pus'y nag-alan~gan sa una at sak nagsalit n~g lubhng malak ang
pagtatak:

--An ang sinabi niny katoto? Wal akng in ni am at matagl nng
panahng ak'y naulila. Nannaginip kay ak?

--Hind, katoto; nariyn sa labs ang matandng Edeng na nagsasabing
ikw p'y kanyng ank; at lubs nagdadalamhati dahil sa ginaw sa
iny ni Liwayway, n~guni't n~gay'y walng pagksiyahn ang tuw dahil
sa inyng paggalng.

--Edeng? ... Hind ko man lamang naalala ang pan~galang iyn.

--D maari. Siy ang nagpumilit na kami'y parito't kay'y paghanapin;
siy ang nagdkot sa laht n~g gugol n~g aming paglalakby at sa
mul-mul pa'y siy na rin ang aking kasama't katulong sa pag-aalag
sa iny.

--Malakng kababalaghn  pagkahibng ang ganit! At bakit siy'y d
ko nkita minsn man lamang?

--Pagk't kusng nagtatag pag-kay'y gisng upang any'y huwg kayng
mabinat sa biglng pagkatuw; n~guni't siy ang nag-iinit at
naghahnd n~g inyng m~ga gamt at naglilinis n~g inyng m~ga damt;
at kun kay'y nattulog ay siy ang nagppuyt sa inyng siping n~g d
inalis sa iy png mukh ang kanyng m~ga mat, matng lag na'y
dinadaluyan n~g masaganng luh nong kay'y malubh.

--Iyn ba'y bir  toto?

--Kayln ma'y d ak nan~gahs bumir sa iny.

--Bak kay si Liwaywy!

--- Hind mangyayari pagk't siy'y isng matandng hhukt-hukt n at
d pansn kun minsn ang maglinis n~g sariling katawn.

--Si Liwayway ay batng-bat at salamn sa pagkamalinis.

--Hind n~g maaaring siy'y si Liwayway, pagk't kun ak'y
nattanng at sinsaysay ko naman ang madl ninyng sinabi sa akin
tungkl sa inyng m~ga pag-ibig kay Liwayway, ay sinusump niy sa
matindng pagdaramdm ang kataksiln n~g _Dalagang Mrmol_....

--At ang singsng?

--Na sa akin. Hinihin~g n~g n~g matand n~guni't d ko ibinigay.

--Nahhibng kay ak, oh, Dios ko? Sino kay ang matandng Edeng na
iyn? Marahil, isng kamag-nak kong totong malay. Iny na n~gng
papasukin.

At pinaroonn ko't tinawag naman si matandng Edeng.

--D kay mabinat kun ak'y bigl niyng mkita?--ang tanng'sa akin
n~g matand, sa lubs na pagmamasakit.

--Hind p--an ko--pagk't tila malaks pa kay sa akin.

Nsok kamng magkasama. At si Pus, dal marahil n~g kanyng
panghihin pa,  panglalab n~g ilaw  n~g malabis niyng pagtatak ay
d nkilala sa sandalng iyn si matandng Edeng, kay anya:

--Kaaw-awng matand! Marahil ay napagkmaln niny ak, pagk't
matagl nng panahng namaty ang aking in at d ko man lamang kay
nakikilala. Gayn man, mul n~gy'y paparahin ko kayng tnay na in,
alang-alang sa mairog na pag-aalagng ginaw niny sa akin, at salamat
sa gayn, ak'y mulng nabhay. Kun sakali't kay'y nakaranas n~g
kakulan~gang palad na mawaln n~g ank, ay magng ak na p ang
mkapalt at maasahan ninyn~g ang bong bhay k't wags na pagganti
at lubs ihahandg sa iny.

--Hind ak kulang-plad, kund npakamapalad n~g mkita kitang mabuti
n! Gayn din, hind ak nmamali. Making ka, irog kong ank;

Isng dalagang kulang-palad ay pinagtulun~gang inagaw n~g kanyng m~ga
kamag-nak, sa lalaking kasintaha't katipn. Dinal sa malay at do'y
pinilit ipakasal sa isng americano. Ang dalaga'y nag kunwarng umayon
at na pakasal n~g dil ang hind, n~guni't mul rin don sa Simbahan
ay tumanan siyng patun~go sa bulubundukin, upang hanapin ang dati't
tnay niyang kasintahan; at n~g huwg siyng malapastan~gan n~g m~ga
lalaki ay naglagy sa ulo n~g ban at nanamit n~g tulad sa isng
gusgusing matand. Ang dalagang iyn ay ... nit n~gayn!

Pagkasabi nit'y agd inals ang kanyng balt-kayng ban at
ipinakilala n ang tnay na taginting n~g kanyng tinig, pinahiran ang
marun~gis na mukh at dagl n~g namang lumitaw ang lunngnng n~g
bukng liwaywy na maipaparis lamang sa sumilang nong lalan~gin ang
Sangsinukob at n~g lumitw ang kaun-unahang liwanag.

Npasigw si Pus sa katwn at namamanghng idindip ang m~ga kamy
ay nagsalit n~g pabuntng hinin~g:

--Liwaywy, Liwaywy kong hirang!

Sumapiling naman agad si Liwaywy at magiliw niyng hinagkn sa bibig,
bago sil nagykap n~g mahigpt, samantalang inulit-lit n~g
_Dalagang Mrmol_ ang any'y:

--AK'Y IY'T IY RN _at iyng iy kailn man!_

Magiliw na nagkahal ang kanilng m~ga luh at an Pus n~g
makalipas ang sandal:

--Malungkt na kapalaran ang akin! Hind n maarng kamtn kit kun
ganyng ikw ay kasl n sa ib!

Mulng hinagkn ni Liwaywy si Pus at magiliw niyng sinabi ang
anya'y:

--Gumalng ka naw agd, dakilng bayani n~g katagalugan! Kun tungkol
sa akin, _ak'y iy't iy rin_, mangyari ang mangyayari, pagk't
d maaring pag-asawahin ang isng _baka_ sa isang _kalabw_....
Kahit ak'y patayn, hindng-hind ak makassama sa asawang ipinilit
sa akin.

--Huwg kang man~garap, kahabghabg kong Liwaywy pagk't siy'y iy
nng asawa at d maaring pawiin p ang nisulat n.

--Anng nisulat ang sinasabi mo?--ang pagalt na sagt ni Liwaywy.

--Ang iyng pag-aasawa at ang bats na nag-uutos na dapat sumama ang
babai sa kanyng asawa,

Ang bats!--ani Liwaywy sa lubs na katigasng lob.

--Ang bats na pawng gaw lamang n~g m~ga tao ay d umabt ni
mangyayaring makahadlng sa dalawng pus na pinagtal n~g pag-ibig.
Ang mahalagang pag-ibig na it ay siya lamang tan~ging makapaghahari
sa dalwng pusng nagkakasintahan n~g matas.

--Pawng matatams ang iyng ipinan~gun~gusap, bhay k, datapw't d
na makakalg ang pinagtal sa "bendicin" n~g par.

--Anng muwng n~g par? Ang Lumikh lamang ang nakatatals sa
kalooban n~g m~ga to, kay naman sa dalawng pusng nagmamahalan
tan~ging ipinagkakalob lamang ang mahl n~g pagpapal.

--Talagng tayo'y ipinan~gank na kulang palad, pagk't d maari ang
laht mong tinuran. D ssalang parurusahan ka pa, kahabghabg na
sint ko! ... D mo n~g maiwan ang iyng asawa at ppilitin ka n~g
may kapangyarihang makisama sa kany pagdatng n~g oras.

--Magppatiwakl namn ak bago kit iwan. It'y asahan mo!

--Huwg n Liwaywy, Limutin mo n ak, at upang maging kaaliwan mo'y
skat ang mlamang ak sa iy'y lubs kumkilala n~g malakng utang na
lob; at n~gay'y mammaty ak sa gitn n~g lalng d masayod na
kaginhawahan, dahil sa pagkaalam kong inibig mo pa ak hanggang
dito ...

Nagyakap silng kapw niniyk na d mtutuhan ang maghiwaly; par
bagng d na sil muli pang magkkita.




VII.


Nang sandalng ya'y nagktang pumasok ang manggagamot na americano
upang dalawin si Pus, at n~g mkita ang dalawng magkasintahang
nagkakyakap n~g mahigpt at halos pigt sa luh ay nagsalit n~g
ganit:

--Hind pa nuukol sa iny, ginong Coronel, ang magbat n~g
malalakng dalamhati. Bak kay'y mabnat. At bukd sa rito, kay, na
labis napupuri dahil sa katapan~gan sa m~ga pakikilaban, tila pan~git
sa iny ang umiyk na parang isng mararamdaming binibini.

--Ay, giliw kong Doctor na sa dunong mo p'y nligts ak sa
kamatayan!--- an Pus--kun iy p lamang mabbatd ang malakng
sakunng nangyari sa akin. ah! maklilibong mapat kays kamatayan!

--Alm n niny mahl na Coronel ang tnay na pagtin~gin ko sa iny;
at kung ipinlalagy mo png ak'y parang kapatd, ay sabihin sa akin
ang inyng m~ga ikinahahapis n~g kay'y madamayan at malunusan kun
maari.

--Huwg na p, Doctor, pagk't makassam pa sa kulang palad na
babaing it.

--At bakit d natin sabihin sa kany?--ang git ni Liwayway--Ang
Doctor na it'y ayos mabuting to at may ugaling mahl. May masamng
americano at may mabuti namn. At sabihin n~g niny, Doctor, maari
bang iplit ang katuparan n~g isng pag-aasawang dinan lamang sa
gahas ang babai?

--Hind--ang sagt n~g Doctor--Ipaunaw niny sa akin ang nangyari at
ak ang bahal.

Isinaysy ni Liwaywy ang laht n~g nangyari at ganit ang sagt n~g
Doctor.

--Manahimik kay at manalig na makakals ang laht. Bkas ay
makikipagkita ak sa aming General upang ipabatd ang bagay na it.

--Libong salamat, dakilng Doctor--ang panaby na sagt n~g
kaaw-awng magkasintahan--maging bibig _angel_ naw kay na siyng
tumangkilik sa aming salantng pus.

       *       *       *       *       *

Nang makalamps ang isng lingg ay nagbalk ang Doctor at sinabi kay
Coronel Pus:

--Maibbalit ko sa iny na ipinatawag n~g General naming americano
ang nagng asawa ni Liwayway pat n~g kanyng m~ga kamag-nak at
sil'y tinanng kun toto n~gng si Liwayway ay pinilit lamang sa
pag-aasawa, gaya n~g lumlabs na katunayan sa pangyayaring tumanan
siy agad upang sumama sa isng Coronel na tagalog na kanyng dating
katipn. Aywn ko kun an ang kanilng isinagt, at n~gayn n~g'y
ipinatatawag kay, pagk't sinabi kong ikw p'y mabuti n, giliw na
Coronel.

--Tayo na p, matalinong Doctor--ani Pus.

At agad silng naparon sa bahay n~g General americano na kasama si
Liwaywy.

Nang dumating sil sa tanggapan n~g nasabing General, ay dinatnn nil
ron ang maraming kaps-palad na m~ga babaing tagalog at _kinastil_
(mestiza) na nagssidang at nagsisiiyk n~g gayn na lamang.

Kami p--ang hinakdl n~g m~ga babai--ay nagsipag-asawa sa m~ga kawal
americano't ayt dal namin ang m~ga katibayan n~g pagkkasl;
n~guni't n~gay'y kus kaming iniwan at skat.

At naghagulgulan sil n~g katakot-takot na gayn na lamang ang naging
in~gay.

Di mlaman n~g General americano ang kanyng gagawn at walng
isinsagt kund:

--Huwg kayng man~gamb, m~ga aling kuwn, pagk't kun kay'y iniwan
n~g iln, ay mayron pa ak ritong ibng m~ga kawal at mahigit sa libo
ang inyng mapagppilian sa m~ga mapuput at maiitm.

--Nak, ginong General!--ang sabysabayang sigw nil--At sino p
ang magppakain sa aming m~ga "boys"  sanggl na may maitm na parang
_cafeng_ may gtas at mayron namang maputng parang labans?

--Ab! an ang kasalanan ko sa ganyng nangyari?--ang magiliw na
sagt n~g General--Kay ang hahanap at n~gay'y ak ang pagbabayarin
n~g inyng m~ga pinggng basg.

--Hind p kam--an n~g m~ga babai--ang humanap sa kanil, kund ang
inyng m~ga kawal at sil ang kunwari'y nanuy upang basagin lamang
pal ang aming man~ga pinggn.

--Hind lamang iyn--ang dugtng n~g isng nagn~gan~galang
Tinay--kund dinal pa n~g demoniong asawa ko ang laht n~g aking
pan~gan~gari.

--Kun gayn, an png saysy n~g kasulatang it sa pagaasawa na
ibinigy sa amin?--ang tanng n~g isng nagn~gan~galang Delang.

--Oh, m~ga aling kuwn!--ang pan~git't malamig na sagt n~g
General--iy'y isng papel na bas....

--Bakit p papel na bas--ang tutol n~g matandng Gangu, at sa bong
kawaln na yat n~g pag-aasa anya:--Miyk kay m~ga kababai kong
kulang-palad at paabutin sa lan~git ang sigaw, m~ga inang kahabghabg
at m~ga batng kult na makapl ang lab't n~gusng parang demonio,
upang maaw sa iny ang nalalamigng General na it.

N~g mrinig ito at pasimuln ang matindng hiyawan sa m~ga paglun~goy
at pagdang, laht ay nagkasabysaby at parang m~ga insk na
pinagnakawan sa in~gay.




VIII.


Nang sandalng it kam dumatng. At n~g mkita kam n~g General ay
nagdumal sa maptagang pagtanggp sa amin at matapus na kami'y
handugn n~g puan at paalisn ang m~ga babae ay nagsalit:

Mabunyng Coronel Pus--any--pinupuri naming laht ang iy pong d
karaniwang katapan~gan sa pagtatanggl n~g inyng bayan. Ganyn ang
dapat alagatan n~g laht n~g lalaking may dan~gl. N~gun't kay'y
aming nalpig dahil sa kabutihan at kasaganan n~g aming m~g
ngagamit sa labann. Gayn man, kami'y hind naparito upang agawin
ang inyng m~ga lupn at kay'y alipinin. Naparito kam upang kay'y
turan at tulun~gang ihand ang inyng bayan sa ganp na pagsasaril
at sa gay'y itutulong naman namin ang madlng karunun~gan at
kayamanan n~g Amrica, upang magng maayos ang inyng bayan at upang
kay'y magkaron n~g m~ga Paralng ulirn, treng matutulin, m~ga
tuly na bakal, m~ga bagong mquina sa pagbubukid at ib pang m~ga
dkilng paran upang ibunsd ang pagkasulong n~g inyng bayan.

Tungkl sa iny, alam mo p na kay'y nabihag at mulng nabhay dahil
lamang sa aming m~ga pag-iin~gat. At dahil dito, n~gay'y hinhiling
ko sa iny na kam'y tulun~gan naman n~g pagpayap sa iy png bayan
at kay'y manump tuly n~g pagsuk at pagpapakumbab sa America.

--Minbuti ko p ang laht n~g inyng ipinahayag--ang sagt ni
Pus--n~gun, d ak makapannump n~g pagsuk at pagpapakumbab,
kund isng tapt na pakikipagkilala lamang sa America, kun toto n~g
ang sinabi mo p na ang ipinarito niny'y upang kam'y tulun~gan
lamang na makapagsarili pagdating n~g panahn.

--Karapatdapat ang iy png sagt, matapang na bayani. Tintanggp ko
ang inyng panunump n~g pakikipag-ibigan sa America; at mul n~gay'y
makalalay na kay't makaparoron kun san ibig.

--Pinasasalamatan ko kay n~g tas sa kalooban; n~gun, an ang
ipasisiy mo p sa kahabaghabg kong kasintahan na pinlit ikasl sa
isng americano?

D ba niny nmasdan n~gayn lamang na ang pag-aasawa n~g m~ga
americano sa babaing tagalog ay nagiging parang sulat insk lamang at
sa waks ay iniwa't skat ang m~ga kulang palad na filipina,
pagkatapus na masund ang kanilang han~gd? Gayn din ang kasl ni
Liwayway sa americano, pagk't siy'y pinlit lamang. Bukd sa rito,
ang americanong naging asawa ni Liwayway ay nahihiy nng pumisan pa
sa kany n~g malamang siy'y sa iny nakisama. Kung ibig mo p n~gayn
di'y ikakasl kay n~g General Preboste.

--Op--ang saby na sagt n~g magkasintahan--n~guni't kami p'y
nbibilang sa m~ga alagd n~g Simbahan Tagalg, kay ibig naming
kami'y ikasl n~g amin dng tnay na pari.

--Lalng mabuti. N~gayn di'y paddalhn ko n~g isng magalang na
paanyaya ang Kgg. P. Aglipay, Vicario General Castrense n~g
Katagalu~gan at nais ak na sana ang magng inama n~g balitng
Coronel na tagalog at n~g magandng filipina na magiging ulirn n~g
m~ga babai sa pagkamatimtimang umibig.

       *       *       *       *       *

D lumipas ang isng oras at dumating ang ktas-tasang Pinun n~g
m~ga Paring tgalog, at sa harap n~g maraming pinunng americano'y
ikinasl si Coronel Pus kay Liwaywy, na nakassilaw sa kanyng
kahinhinn at kagandahan.

Sa waks n~g kasl ay sinabi n~g General americano:

--Mabhay naw kay n~g mahabng panahn sa lubs na katahimikan at
kasyahng lob, at nais ko na ang inyng matas na pagmamahala'y
magbun~ga n~g m~ga batng pawng mababat at masintahin sa tinubang
lup. At n~gayn, parang muntng handg ko sa pagka-inam, ay
ipinammanhk, dakilang Coronel Pus, sa tanggapin ang katun~gkulang
pagkapinun (Gobernador) sa lalawigan ng _Kabulklakn_, upang ikaw p
nam'y makapaglingkd sa ikapapayap n~g inyo ring bayan.

Tinanggap ni Pus sa lubs na pagkilala n~g tang na lob; at silng
mag-asawa'y nabhay sa lalng wags na pag-iibigan at sa lubs na
pagkakasund; at sa ilinakad n~g panahn ay nagkaron sil n~g tatlng
ank na nagng makabuluhn at ikindan~gl n~g lalawigang
_Kabulklakn_.

At ang singsng na linubid ay siyng nagng buhl upang paglakipin ang
dalawng pusng ulirn sa pagsisintahan at sa pagmamhalan.--WAKS.

       *       *       *       *       *

Kay Liwayway


Pepitng himala sa bayang Baliwag,
sa m~ga tuwa mo't lungkot na masaklp
alalahanin mo sa iy'y pagsintng matimys
n~g tan~ging sa iy'y umibig n~g ganp.

Edeng maligaya, m~ga salitaang
sa ati'y naghain sayng kalan~gitan,
ang ating titigng sagana sa lamn
di na mangyayaring muli nating kamtan.

Pagsint'y dalisay, walang kahulilip,
libolibong mundo, bhay sampung lan~git
sa iy'y handg ko sa pagpupumilit
na patotohanan ang aking pag-ibig.

Inins yaring abang kaluluwa
panahng nagdan kun mala-ala;
lalong nagdaragdag n~g matindng dusa,
n~gay'oy di na akin ang iyng pagsint.

Tugn mong mahigpt--"Ako ay iy rn,
sakali't maglilo'y buhay ko'y amisn.
Wala nang pipits sa aking paggiliw
yamang alis ka ... Oh, palad kong irng!"

Ay anng kadali at nagbago ikaw
sa aking pagsintng magandang Liwayway,
ikaw rin ang giliw, panagimpa'y ikw
m~ga pan~gako mo'y pag-asa ko'y tnay.


[Patalastas: Pamilihan ni Yangco]

[Patalastas: Germinal]







End of the Project Gutenberg EBook of Ang Singsing nang Dalagang Marmol
by Isabelo de los Reyes

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG SINGSING NANG DALAGANG MARMOL ***

***** This file should be named 15129-8.txt or 15129-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        https://www.gutenberg.org/1/5/1/2/15129/

Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
University of Michigan.


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
https://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at https://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit https://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     https://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
